پایان نامه حقوق اسیران جنگی نهایی ۱۲-۶-۱۳۹۱ (Repaired)- قسمت ۴

در خصوص بحث اسیران جنگی در اسلام علاوه بر آیات قرآنی کتاب‌های زیر به طور مستقل به آن پرداخته اند:
فقهای اسلامی از همان دوره های آغازین به تنظیم قواعد و مقررات جنگ به طور جدی اهتمام ورزیدند چرا که ملت مسلمان از همان ایام با ملل مجاور خود برخورد جدی داشتند. فلذا فقیهان در خصوص احکام و قواعد و اعمال مجاز و اعمال ممنوع در جنگ کتابها و رسالات زیادی نگاشتهاند و کتاب « الجهاد» نام نهادهاند. برای نمونه به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:
– محمد بن علی بن بابویه قمی در کتاب « الهدایه» فصلی به جهاد فی سبیل الله اختصاص داده است.
– شیخ مفید در کتاب المقنعه فصلی به « الجهاد فی الدین» اختصاص داده است.
– سید مرتضی در کتاب الانتصار و نیز در المسائل الناصریات فصلی به جهاد اختصاص داده است.
– ابی الصلاح در کتاب الکافی، فصلی تحت عنوان « فی الجهاد و احکامه» آورده است.
– شیخ طوسی در کتاب « النهایه» فصلی تحت عنوان « فی الجهاد و سیرۀ الامام» باز کرده است.
– ابن ادریس حلی در کتاب شرایع الاسلام فصلی تحت عنوان «کتاب الجهاد» آمده و نیز در کتاب «المختصر المنافع» از همین مؤلف چنین فصلی گشوده شده است.
– شهید اول در کتاب اللمعۀ الدمشقیه بخشی به « الجهاد» اختصاص داده است.
در قرون معاصر فقیهان با استناد به کتاب و سنت و نظریات فقیهان دوره های نخستین در خصوص احکام جهاد به بحث و نقد و بررسی پرداختهاند که از مفصلترین آنها میتوان به کتاب جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی که در شرح شرایع الاسلام محقق حلی نگاشته است، اشاره نمود.
در بعد بین‌الملل می‌توان به کتاب «اسلام و حقوق بین‌الملل» محمدرضا ضیایی بیگدلی و همچنین کتاب «حقوق اسیران جنگی» نوشته محمدعلی حجازی اشاره کرد.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

۱-۱-۶- جنبه نوآوری تحقیق

 

از آنجا که این تحقیق حقوق اسیر جنگی را به صورت تطبیقی میان فقه امامیه و حقوق بیت الملل مورد بحث قرار داده با سایر کارهای انجام گرفته متفاوت است. چرا که سایر تحقیقات انجام شده در خصوص حقوق اسیر جنگی از منظر حقوق بین الملل بوده است. بنابراین این تحقیق کاری نو و جدید می‌باشد.

 

۱-۱-۷- روش تحقیق

 

روش استدلالی و تحلیل منطقی و عقلانی که از ویژگی تحقیقات نظری می‌باشد که در این تحقیق با بهره گرفتن از منابع و مطالعات کتابخانه‌ای از جمله کتب، مقالات، پایان‌نامه‌ها، کتابخانه الکترونیک و … مطالب جمع‌ آوری و مورد استفاده واقع گردید.

 

۱-۱-۸- محدودیت‌ها و مشکلات

 

با توجه به کمبود کتب مرجع و مهم در خصوص مباحث فقهی، برای تهیه منابع سفرهایی را به شهر قم و اصفهان انجام داده و برای تهیه منابع مورد نظر با سختی‌هایی مواجه شدیم.

 

۱-۲- مفاهیم

 

 

۱-۲-۱- معنای اسیر جنگی

 

در نگاه نخست در رابطه با اسیران جنگی چنین بنظر می‏رسد که هر فردی‏ که به هر نحوی از انحاء در جنگ و برخوردهای نظامی دو قوا اسیر شود، جزء اسیران‏ جنگی بحساب می‏آید. و این معنا بی‏ارتباط با معنای اسیر از نظر لغت نیست که‏ باید بررسی شود.
اسیر در لغت یعنی گرفتار، مقید، محبوس، دستگیر شده‏ (دهخدا، ۱۳۴۷، ذیل واژه اسیر).
راغب اصفهانی نیز در کتاب معروفش می‏نویسد:”الاسر الشّد و القید. و سمی الاسیر بذلک لانه ماخوذ و مقید و ان لم یکن مشدودا”؛ “اسارت یعنی گرفتن و مقید کردن و بهمین جهت اسیر را اسیر می‏گویند که‏ گرفتار و مقید است هرچند هم دست و پایش بسته نباشد” (راغب اصفهانی، ۱۳۶۲، ذیل واژه اسیر).
بنابراین لازم نیست حتما اسیر را به بسته شده با طناب یا چیز دیگری‏ اطلاق کنیم چنانکه از کلمه شدّ یعنی بسته شدن بدست می‏آید و برخی نیز چنان‏ گفته‏اند.
در دائره المعارف قرن بیستم ‏آمده است: «اسیر به دستگیر شده‏ در جنگ گفته می‏شود با این حساب هرکسی، به هر نحوی در جنگ دستگیر شود، اسیر جنگی محسوب می‏شود» (وجدی، ۱۹۱۸م، ماده اسر).
اسیران جنگی، در فرهنگ اسلامی، عبارتند از مردان در پهنه نبرد که به طور زنده با پیروزی مسلمانان در دست ایشان اسیر شدهاند (حجازی، ۱۳۸۷، ص۱۰۷).
در کتاب لسان العرب آمده است: «الاسار یعنی ریسمان و ریسمان شانه بند نیز می‌باشد و از آنست که اسیر نام گرفته است و مردم قصیده‌ای را با ریسمان می‌بستند، پس هر گرفته شده را اسیر گفتند، هرچند آن را با ریسمان نبسته باشند، گفته می‌شود. جنگ اسیر «اسری و اساری» می‌باشد» (ابن منظور، ۱۴۰۵ق، ص۱۹).

 

۱-۲-۲- منظور از اسیر، در عرف حقوق بین الملل

 

اسیر در عرف حقوقی و قوانین بین الملل با معنای لغوی آن و اصطلاح عام‏ فرق می‏کند.
حقوق دانان بین الملل افراد خاصی را جزء اسیران جنگی بحساب می‏آورند، و در این باره می‏گویند که قرار داد ژنو که در ۱۲ اوت سال ۱۹۴۹ در ژنو منعقد شده توضیح داده است و اشخاص زیر را، اسیران جنگی می‏داند:

 

 

    1. اعضاء و افراد نیروهای مصلح، افراد چریک و دسته‏های داوطلب که در زمره نیروهای مزبور می‏باشند.

 

    1. پیکها و قاصدها و رسولانیکه علنا و آشکارا ماموریت خود را انجام می‏دهند.

 

    1. خلبانانی که مامور اکتشاف و ارتباط می‏باشند و کارکنان نیروی دریائی (و تجاری) از قبیل ناخدا و ملوان.

 

    1. روسای دولتها، وزراء و مستخدمین عالی‌رتبه کشور که بدون اجازه و جواز عبور در مناطق عبور کنند و دستگیر شوند.

 

    1. کسانیکه در معیت نیروهای مسلح‏اند (خبرنگاران،عکاس‏های جراید یا کسانیکه آذوقه و مایحتاج اردو را تامین می‏کنند).

 

  1. اهالی اراضی اشغال نشده‏ایکه در موقع نزدیک شدن دشمن اسلحه‏ بدست گرفته‏اند و برای مبارزه با خصم آماده شده و یا داخل در محاربه گردند (صدیق، ۱۳۴۲، ص۲۶).

 

و بطور کلی ماموران درجه اول ادارات و اشخاصی که وجود آنان در اردوی‏ دشمن اسباب مخاطره برای دولت دستگیرکننده باشد (همان، ص۲۶).
به موجب مادّه ۴ عهدنامه سوّم ژنو و بند ۱ مادّه ۴۳ پروتکل شماره یک، اشخاص زیر در صورتیکه در حین مخاصمات مسلّحانه بین‏المللی از سوی دشمن دستگیر شوند، اسیر جنگی به حساب می‏آیند:
-کلیّه اعضای نیروهای مسلّح منظّم و سازمان یافته‏ای که تابع یک قدرت رسمی باشند.
-کلیّه اعضای نیروهای مسلّح غیر منظّم، ازجمله اعضای دسته‏های چریکی و پارتیزانی.
-اعضای نهضتهای پایداری سازمان یافته‏ای که در خارج یا در داخل کشور خود فعّالیّت دارند.
-نظامیانی که در یک کشور بیطرف بازداشت شده‏اند، به شرطی که در آنجا وضعیّت مناسبتری نسبت به کشور متخاصم نداشته باشند.
-نظامیانی که از حیث امنیّتی از سوی کشور اشغالگر، به دلیل عضویّتشان در نیروهای مسلّح کشور اشغالی، توقیف شده‏اند.
-اشخاصی که در سرزمینهای اشغالی، داوطلبانه در کنار دشمن سلاح در دست می‏گیرند، بدون اینکه فرصت متشکّل شدن به صورت ارتش منظّم را داشته باشند.
-خدمه کشتیهای بازرگانی یا ناوهای هوائی غیر نظامی.
-خبرنگاران جنگی.
-مددکاران بهداری و مذهبی(مادّه ۳۳ عهدنامه سوم به نقل از ضیائی بیگدلی، ۱۳۸۰، ص۴۹).
در مقابل، افراد زیر حقّ برخورداری از وضعیّت مربوط به اسیران‏ جنگی را ندارند:
نظامیان مزدور، جاسوسان، خرابکاران، اتباع غیر نظامی دشمن نیز اسیر جنگی تلقّی نمی‏شوند.
در صورتیکه تردیدی در تعلّق شخص به طبقات مذکور باشد، دادگاه صلاحیّتدار وضعیّت او را دقیقا مشخّص خواهد نمود. تا زمان صدور حکم، شخص یاد شده از حمایت مقرّرات عهدنامه سوّم برخوردار خواهد بود (ماده ۵ به نقل از به نقل از ضیائی بیگدلی، ۱۳۸۰، ص۴۹).

 

۱-۲-۳- اسیر جنگی در اسلام

 

از تعبیر اسیر جنگی و انحصار اسیران جنگی در اینگونه افراد، در عرف‏ بین الملل چنین برمی‏آید که آنان در صدد بیان تعریف در محدوده اسیران‏ جنگی در قرون اخیر بودند که معمولا جنگها بوسیله ارتش و افراد نظامی و بصورت‏ جنگ منظم یا نامنظم و پارتیزانی صورت می‏گیرد. نه معنای مطلق اسیران در جنگ‏ قدیم و جدید یا اسیر از نظر لغت و عرف عام. پس این تعاریف نمی‏تواند شامل اسراء زمان صدر اسلام و قبل از آن و حتی‏ بعد از آن در قرون وسطی گردد چون بسیاری از نظام‌ها و اقوام و ملل و مکتب‏ها در گذشته دارای ارتش کلاسیک و جنگجویان بخصوص نبودند. بلکه همه افراد بالغی که می‏توانستند اسلحه بگیرند جزء سپاه و نیروی جنگی محسوب می‏شدند (حسنی، ۱۳۶۹، ص۵۲).
بعلاوه در بسیاری از جنگها تمام قبایل از زن و کودک، پیر و جوان در صحنه جنگ یا پشت جبهه حضور داشتند و پس از شکست دستگیر می‏شدند و به عبارت‏ دیگر جزء اسیران جنگی شمرده می‏شدند (همان، ص۵۳).
اسیران جنگی بمعنای عام همه کسانی است که در جنگ دستگیر می‏شدند چنانکه از دائره المعارف قرن بیستم یا از مفردات راغب بیان کردیم‏ (راغب اصفهانی، ۱۳۶۲، ص۱۷).
قاموس قرآن نیز همین نکته را می‏رساند و اسیر را بمعنای مطلق گرفتار شده‏ می‌داند (قرشی، ۱۳۸۰، ج۱، ص۸۱ کلمه اسر).
در کتاب تاریخ جنگهای پیامبر به همه آنانکه از یهود بنی قریظه گرفتار شده بودند اطلاق اسیر کرده‏اند و عملا در نظامهای جنگی سابق همین مفهوم عام از اسارت بدست می‏آمد و احکام اسیر نیز در همین زمینه‏ها در فقه بحث می‏گردد (دامغانی، ۱۳۶۴، ج۱، ص۸۱).
در جنگ حنین نیز عملا چنین بود و زنان و مردان در میدان جنگ و… یکجا اسیر شدند و همه را در حکم اسیران جنگی آوردند ولی پیامبر(ص) پس از تقسیم غنائم بیش از شش هزار نفر از این اسیران را آزاد ساخت‏ (ابن هشام، ‌بی‌تا، ص ۹۰۰).
در کتب فقهی ما نیز وقتیکه بحث اسیر مطرح می‏شود بهمین معنای عام‏ توجه می‏شود یعنی مطلق آنان که در جنگ دستگیر و گرفتار می‏شوند خواه نظامیان و جنگجویان رسمی یا همراه آنان و … خواه دستگیر و بسته شوند و در مکانی‏ زندانی گردند یا نه. همچنین در اصطلاح روایات ما و حتی در احکام اسیر در مواردی به زندانیان و… اسیر گفته می‏شود ولی مسلم است که به آنان نمی‏توان اسیر جنگی گفت مگر آنکه در میدان‏ جنگ گرفتار و دستگیر شوند (حسنی، ۱۳۶۹، ص۵۲).
« اسیر، از ریشه « اسر» به معنی به چنگ آوردن و به دست اوردن و گرفتن است، اسیر دشمنی است که در حال جنگ یا پس از جنگ گرفتار میشود. در اسلام گفتهاند مراد از اسیر جنگی عبارت است از همان کسی که از اهل دارالحرب گرفتار مسلمین شده است» (طباطبایی، ۱۳۶۰، جلد ۳۱، ص۳۵۷).
در فقه اسلامی به دشمنان جنگجویی که علیه اسلام حمله اسلحه کرده و قادر بر جنگ بوده و به دست مجاهدان دستگیر میشوند اطلاق میشود، خواه آن افراد نیروی اصلی باشند یا داوطلبانه یا با پول اجیر شده یا جاسوس باشند و کسانی که توان حمل اسلحه نداشته باشند مانند راهبان، کشاورزان، زنان و…. از این تعریف خارج‌اند. البته فقها با توجه به جنس اسیر در لفظ آن تفاوت قائل شدهاند. چنانچه به کودکان و زنان «سبی» و به ناتوانان و پیران«عَجَزه» و به مردان بالغ «اسیر» میگویند. در فقه اسلامی به وحدت سازماندهی، فرماندهی و انتظامی داخلی چنان که در تعریف اسیر در حقوق بینالملل به آن اهمیت داده شده است، توجهی نشده است (سابق، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۲۹، ابن قدامه، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۳۷۳؛ ماوردی، ۱۴۱۶ق، ص۲۳۲؛ زحیلی، ۱۴۱۲ق، ص۴۱۷).

 

۱-۳- تاریخچه وضعیت اسیر جنگی

 

 

۱-۳-۱- سیر تاریخی اسیر جنگی در قرون وسطی

 

در دوران باستان و قرون وسطی، اسیر جنگی معنی و مفهوم امروزی را نداشت. اسیران جنگی و یا به طور کلی شکست خوردگان در جنگ، محکوم به قتل یا بردگی بودند. بردگی اسیران بدین گونه بود که آنان از لحاظ جانی و مالی در اختیار شخص اسیر کننده و یا مقامات نظامی کشور اسیر کننده محسوب میشدند و ایشان میتوانستند به هر نحو که مایل بودند با آنان رفتار نمایند. یونانیان حتی خشونت و بی رحمی را تا آنجا کشاندند که در مواردی اسیران را کور میکردند. در این دوران، نمونه های از باز خرید اسیران، مخصوصاًٌ شاهزادگان دیده می‌شود که تصویب آن معمولاً در انحصار پادشاه بود (ضیایی بیگدلی، ۱۳۸۸، ص۱۶۶).
دایره المعارف قرن بیستم میگوید: اسیر در نزد اقوام و ملتهای وحشی از هیچ نوع رحمت و شفقتی برخوردار نبود، و مستحق هر گونه عذاب و شکنجه بوده است گوئی اسیر فقط برای انتقامجویی خلق شده بود اورا تا سرحد مرگ چوب میزدند و با روغن داغ و آهن گداخته و مثله کردن، بسیخ کشیدن و سوزاندن و بدار آویختن شکنجه میشد (وجدی، ۱۹۱۸م، ج۱، ص۲۷۸).
وجدی میافزاید: اسیر در نزد یونانیان و رومیان از هیچ نوع حقوقی انسانی برخوردار نبود. می‌زدند، و اهانت میکردند، و همانند حیوانات از آنان بار و کار کشیده میشد و اگر کشته می‌شد هیچکس مطالبه خون نمیکرد، حتی حکومت اعتراض نمینمود. گرچه در قرون اخیر قوانینی در این باره وضع شده است ولی به حدی نبود که برای آنان ارزش و اعتبار انسانی قائل ود و اسیر همواره انسان مجرد از حقوق انسانی در برابر ارباب و هیئت حاکمه و اجتماع بود (همان).
در تاریخ اولیه جنگ در دوران باستان هیچ شناسایی نسبت به وضع حقوق زندانیان جنگی وجود نداشت، زیرا دشمن شکست خورده سریعاً در میدان جنگ نابود می‌شد. زنان، بچه‌ها، مردان قبیله کشور شکست خورده نیز چنانچه بعضی اوقات توسط فاتحان به بندگی گرفته نمی‌شدند، اغلب به سرنوشتی مشابه فوق دچار می‌آمدند. اسیر جنگی یک متخاصم فعال نبود وع آن کاملاً بستگی به شفقت فاتحش داشت و آن هم در صورتی بود که در میدان جنگ زنده می‌ماند. هستی اسیر جنگی به عواملی از قبیل دسترسی او به خوراک و مفید بودنش برای اسیر کننده‌اش بستگی تام داشت. قتل عام اسیران جنگی بعضی اوقات برای وحشت‌زده کردن دشمن یا ارضای انگیزه‌های سادیسمی فاتح اعمال می‌شد. در صورتی که به زندانی جنگی اجازه زنده ماندن داده می‌شد، اسیر کننده‌اش آن را صرفاً بخشی از اموال منقول خویش یا یک برده و حشم به حساب می‌آورد (حجازی، ۱۳۸۷، ص۱۰۱).
چنانچه در کتاب تاریخ ملل شرق و یونان: «در یکی از کتیبه‌های مربوط به سال ۸۱۴ ق.م، آسورنا زیر بال(پادشاه آشور) یکی از لشکرکشی‌های خود به شهر «کینا بو» و « تلا» را چنین توصیف می‌کند: پس از تسخیر شهر کینابو سه هزار اسیر جنگی را طعمه آتش ساختم و یکی را نیز زنده نگهداشتم تا به گروگان برود و بعد از فتح شهر«تلا» نیز، از اسیران، بسیاری را در آتش انداختم، پاره‌ای را دست و انگشت بریدم و دیگران را گوش و بینی و بسیاری را از دیده محروم نمودم (حجازی، ۱۳۸۷، به نقل از آلبرماله و ژول ایزاک، ۱۳۴۲، ج۱، ص۷۶).
از سوی دیگر یونانیان تحت تأثیر تعالیم فلاسفه‌ای چون افلاطون و ارسطو برای نژاد خود نسبت به سایرین برتری قائل بودند. سایر اقوام را بربر می‌خواندند و دشمنان طبیعی خود می‌دانستند. یونانیان بربرها را محروم الحقوق می‌پنداشتند و وظیفه سیاسی خود می‌دانستند که آنان را مطیع و منقاد خود سازند» (حجازی،‌۱۳۸۷،‌ به نقل از متین دفتری، ۱۳۲۶، ص۱۷۱).
این خودخواهی‌ها البته مانع از آن بود تا مقرراتی همچون قاعده حاکمیت، مصونیت سفرا، حرمت و بی‌طرفی بعضی محل‌ها، احترام به اجساد دشمنان، حق تحصن و پناهندگی و مهم‌تر از همه تأدیه غرامت تعدی برای استرداد اسیران جنگی که در روابط دولت‌های یونان قدیم رعایت می‌شد به صورت قواعد بین‌المللی متداول گردد. چنانکه وجود قدرت امپراطوری در اروپای قرون وسطی نیز که از لحاظ نظری بک نوع برتری نسبت به سایر قدرت‌ها داشت ویژگی بین‌المللی روابط بین امپراطوری و سایر ملل را از بین می‌برد، در قرون وسطی ابتدا همچون دوران باستان جنگ یگانه وسیله ارتباط ملل آن زمان بود و هدف امپراطوری روم از جنگ‌ها نیز مطیع ساختن سایر ملل و جهانگیری بود. روم با مللی که جرأت می‌کردند از استقلال خود دفاع کنند می‌جنگید و وقتی که آنان را مغلوب می‌کرد با نهایت درجه بی‌رحمی و شقاوت رفتار می‌نمود (حجازی، ۱۳۸۷، ص۱۰۲).
وضع اسیران از نظر اروپائیان نیز همینگونه بود اسیر مهدور الدم بود مگر مصلحت ایجاب می‌کرد که گشته نشود و با اسیر دیگری مبادله گردد. اسرا را به زور وادار میکردند که دین قوم فاتح را بپذیرند چنانکه با اسرای مسلمانان در اسپانیا در قرن ۱۵ میلادی همین‌کار شد. آنان را مجبور میکردند یا نصرانی شوند یا سوختن و کشته شدن با شمشیر را انتخاب نمایند. او می‌گوید ولی چنین رفتاری، هرگز و در هیچ زمانی با اسیران غیر مسلمان در میان مسلمانان دیده نشده است (وجدی، ۱۹۱۸م، ج۱، ص۲۷۸).
و این بردگی و تقسیم شدن و فروختن نه تنها حق اسیر نبود، بلکه به عنوان ترحم و اهداف دیگر به کار میرفت. کشتار اسیران جنگی توسط یهودیان بسیار بدتر بود و جنایات آنان نسبت به ملل مغلوبه و مخصوصاً مسیحیت در تاریخ تمدن بیان شده است (ویل دورانت، ۱۳۸۵، ج۹، ص۳۲۳).
جرجی زیدان مینویسد: در یکی از جنگها میان دولت روم و ایران که به تحریک یهودیان برپا شد یهودیان هشتصد هزار اسیر مسیحی را از ایران گرفته و خریده و همه را مثل گوسفند سر بریدند (زیدان، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۴۰).
تاریخ گویای این واقعیت تلخ است که رفتار یهودیان و مخصوصاً رفتار مسیحیان با اسیران جنگی در جنگهای صلیبی، رفتاری همراه با ایذاء و شکنجه بوده و حتی در بسیاری از موارد در عربستان قبل از اسلام، اسیران را از دم تیغ میگذراندند.[اما]تاریخ اسلام مملو از جریانات و رویدادهایی است که بیانگر نحوه رفتار پسندیده و انسانی اسلام در قبال جنگجویان دشمن است که به اسارت نیروهای اسلام در میآیند (ضیایی بیگدلی، ۱۳۶۵، ص۱۷۴).
در مقابل این بینش انسانی اسلام، ویتوریا[۱] عالم مذهبی مسیحیت معتقد است که باید کلیه اسیران مسلمان را بدون استثنا کشت و زنان و فرزندان آنان را به بردگی درآورد (نوس‌بام، ۱۳۳۷، ص۱۱۸).
از جمله ثمرات بسیار تلخ و ناگوار جنگ، موضوع اسیران جنگی است و گرفتن اسیران جنگی به عنوان غنیمت از دوران قدیم میان ملتها معمول بوده است و تاریخچه آن به اعصار بسیار کهن منتهی می‏گردد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *