پژوهش – تعیین سهم تاب آوری، شدت و مدت درد درکیفیت زندگی بیماران مبتلا به درد مزمن- …

کاظمی( ۱۳۸۳) پنج خصوصیت مهم را برای تاب آوری بر شمرده است:
تاب آوری روندی پویاست نه وضعیتی ثابت
تاب آوری موقعیتی است. یعنی رفتاری ممکن است در موقعیتی سازگارانه و در موقعیتی دیگر ناسازگارانه باشد.
تاب آوری محصول تعامل ویژگی های شخصیتی ذاتی با فاکتورهای محیطی است.
تاب آوری در موقعیت هایی که چندین عامل خطر وجود دارد، پیچیده تر است.
تاب آوری می تواند آموختنی باشد.
کامپل (۲۰۰۶) با تحقیقاتی که بر روی افراد و شخصیت های متفاوت در زمینه تاب آوری آنها شرایط سخت و تنش زا داشته اند درباره ی خصوصیات تاب آوری به سه نکته مهم اشاره می کنند.
تاب آوری فقط داشتن فهرستی از ویژگی ها نیست.
یک فرآیند است که در زندگی واقعی تاب آفرینی نام دارد.
همه انسانها دارای توانایی ذاتی برای تاب آوری هستند.
اما رفتار تاب آورانه رفتاری اکتسابی و یادگیرانه است.
برخی از ویژگی های تاب آوری درونی است و انسان آن را دارد یا می تواند به دست بیاورد. اما بعضی
دیگر فقط با پرورش آنان در محیطی تاب آفرین ( مانند خانه، مدرسه و اجتماع) به دست می آید.
۷-۲-۲)ویژگی های افراد تاب آور:
افراد تاب آور دارای توانمندیهای درونی قابل ملاحظه ای هستند که آنها را در طی کردن شرایط سخت و دشوار زندگی کمک می کند. ادوارد۱ و وارلو۲ (۲۰۰۵) ویژگی های افراد تاب آور را عبارت می دانند از: مراقبت از خود و دیگران، انعطاف پذیری، داشتن حس شوخ طبعی، مهارت های ارتباطی مناسب، توانایی حل مسئله، احساس استقلال، داشتن هدف و پشتکار و امیدواری، درایت در کمک طلبیدن از دیگران و جلب کمک از آنها.
ادوارد و همکاران (۲۰۰۵) در تقسیم بندی دیگری ویژگی افراد تاب آور را بدین صورت بیان می دارد:
شایستگی اجتماعی:
پاسخگو بودن، انعطاف پذیری، همدلی، دلسوزی، مهارتهای اجتماعی و شوخی.
مهارتهای حل مسئله:
وجدان منتقد و خلاق، برنامه ریزی، انعطاف پذیری، تخیل و سرشار از منابع، ابتکار.

  1. Edward

۲٫Warelow
آینده جویی:
علایق خاص، جهت گیری هدفمندانه، معنویت، ایمان، انتظارات سالم، آرمانهای تحصیلی، پشتکار، امیدواری و خوش بینی، آینده سازی، معنا مندی و انگیزه مندی.
خود گردانی:
خودکار آمدی، ارزشمندی، کنترل در محیط ( احساس تسلط)، خود انضباطی، توانایی مستقل شدن و پایداری.
همچنین ادوارد و همکاران (۲۰۰۵) در بررسی بر روی محیط هایی که افراد تاب آور در آن زندگی می کنند ویژگی های محیط های تاب آور را بدین گونه تقسیم بندی نموده اند:
ویژگی های محیط های تاب آور ( خانواده، مدرسه و اجتماع)
انتظارات مثبت:
ارائه راهنمایی و ساختار، چالش طلبی حمایت گرانه، انگیزش، باورهای مثبت، شناسایی نقاط مثبت و ترسیم افق و آینده ای درخشان.
پیوندهای مهربانانه:
حمایت بی چشم داشت، دلسوزی، شنیدن و درک کردن، گفتن و درک شدن، باور مندی و اعتماد و ایمنی.
مشارکت معنامند: پذیرش و گنجایش فرد، مسئولیت دهی، فرصتهایی برای مشارکت و فرصتهایی برای رقابت اجتماعی و حل مسئله.
۸-۲-۲)تاب آوری روانشناختی:
تاب آوری روانشناختی به ظرفیت و گنجایش شخص برای تحمل فشارها در شرایط سخت مثل ابتلاء به یک اختلال روانی یا داشتن خلق و خوی مزمن منفی اشاره دارد. به دیگر سخن تاب دآوری روانشناختی همان ظرفیت روانشناختی افراد است که آنها را از آسیب های روانی ناشی از شرایط استرس زا دور می سازد (بونی، ۲۰۰۴).

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است

دسترسی به منابع مقالات : ظاهر و باطن گناه در قرآن و کلام اهل بیت- قسمت ۷

عالم مثال طبقات مختلفی دارد و خصوصیت مشترک موجودات مثالی، صورت داشتن آن‌هاست که به خاطر ذات متحرک و متغیر این عالم به آن”صور معلقه” نیز گفته‌اند[۵]. آسمان‌های هفتگانه و آن چه در معراج‌های پیامبر در آسمان‌ها دیده می‌شد (از جمله انواع عذاب‌هایی که پیامبر در این سفر مشاهده کرد که هر کدام متناسب با گناهی بود که شخص مرتکب شده بود). و دیگر مکاشفات صوری از تمثل اخلاق یا رفتار ناپسند انسانها در قالبهای ملکوتی، همگی مشاهده همین صورت‌هاست. (سهروردی، ۱۳۸۳:‌ ۲، ۲۳۰و۲۳۱) این مشاهدات هم در مثال مطلق یا خیال منفصل، و هم در مثال مقید و خیال متصل (در سطح ذهن و در خواب) رخ می‌دهد (هر چند مرتبه‌ای از نفس یعنی خیال متصل جزء قوای ذهنی است اما سطح آن با سطح فرودین عالم مثال مطلق یکسان و به آن پیوسته است.) قوانینی که بر انعکاسات حقایق در خیال مطلق جریان دارد در خیال متصل نیز جاری است.
این که در موارد متعددی صورت باطنی افراد در خواب در قالب حیواناتی با صفات مشابه مشاهده می‌شود و صورت باطنی گناهان به دیده باطن نمایان می‌شود، دقیقا مربوط به خصوصیت عالم مثال است. (در این مورد موارد متعددی قابل نقل است که اینجا مجال نقل آنها نیست) چرا که سیر بطونی ماده به سوی عالم معنی، ناچار از آن عبور می‌کند. قرآن کریم نیز می‌فرماید « اِلَیهِ یَصعَدُ الکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالعَمَلُ الصّالِحُ یَرفَعُه» (فاطر/۱۰). لذا اعمال انسان و همچنین اخلاقیات او در حال صعود با تمام جزئیات در عالم مثال منعکس می‌شود، اما به شکلی مناسب و این مبنای وجود شناسانه بحث تجسم اعمال است که در فصل بعد خواهد آمد.
۱-۵) تجسم اعمال رویکردی در مبحث گناهشناسی
یک رویکرد مهم در مباحث گناهشناسی که برخی متکلمان و اهل حکمت به آن معتقدند تبیین گناه وآثار آن با توجه به تجسم اعمال است .
رویکرد غالب در مباحث کلامی نسبت به گناه رویکرد تکوینی نیست بلکه رویکرد غالب رویکرد تشریعی می باشد. چون متکلمین یا اصلا خوبی و بدی تکوینی را نپذیرفته‌اند (اشاعره) یا اگر پذیرفته‌اند تنها توجیهشان معقول بودن خوبی‌ها و بدی‌ها منهای اوامر شارع است (متکلمین شیعه و معتزله).به این معنا که اعمال انسان منهای این که شارع مقدس در مورد آنها امر یا نهیی کرده باشد فی ذاته دارای آثار خیر و شر و مفید یا مضری هستند که عقل انسان هم در صورت کنکاش کافی می تواند آن آثار را دریابد. به این ترتیب در حوزه اخلاق و مبانی آن، حسن و قبح ذاتی افعال نشان می دهد که چرا خداوند برخی اعمال را خوب و معروف معرفی می نماید و به آنها امر می کند و بالعکس چرا برخی اعمال را بد و منکر معرفی می کند و از آنها نهی می کند. (مصباح یزدی،۱۳۸۰ :۱۸۰و۱۸۱)
و اما این حقیقت که هر عمل، اعم از خوب یا بد اثری تکوینی به صورت تجسم در باطن عالم و باطن انسان به جا می گذارد که در برزخ ثابت می مانند و پس از مرگ ،انسان با همان حقیقت در برزخ و در قیامت کبری در قالب بهشت یا دوزخ محشور می شود، برداشتی بسیار عمیق‌تر از آنچه متکلمین در باره حسن و قبح ذاتی افعال ارائه داده‌اند پیش روی ما می‌گزارد و بدی گناه و خوبی طاعت و چرایی حسن و قبح طاعت و معصیت و چرایی و چگونگی ثواب و عقاب را روشنتر می نماید.
به طور کلی تجسم اعمال, اصطلاحی در کلام و فلسفه اسلامی‌به معنای مجسم شدن اعمال آدمیان در برابر آنها در برزخ یا روز قیامت است. این اصطلاح را گاه به صورت‌های تجسیم یا تجسم یا تصور یا تمثل عقاید یا اعتقادات هم به کار برده‌اند (ر.ک:‌شیخ بهائی، ۱۴۱۵: ۴۰۲ و صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۱:‌ ۴، ۲۸۵٫ همان: ۵، ۴۵۸ و همو، ۱۳۴۱:‌ ۶۶ و فیض کاشانی، ۱۳۵۸:‌ ۲، ۸۷۹و مجلسی ۱۴۰۳:‌۷، ۲۲۸). تجسم اعمال متضمن این معناست که ثواب و عقاب اعمال خوب یا بد انسان‌ها چیزی جدا از آن اعمال نیست و اعمال انسان‌ها و عواقب آن‌ها با یکدیگر رابطه تکوینی دارند و نیازی به معذب خارجی نیست. به بیان دقیقتر هر چیز در این دنیا ظاهری دارد و باطنی که باطن آن مربوط به عالم ملکوت است. اصولا آخرت باطن دنیاست (ر.ک حسینی طهرانی، ۱۳۶۱: ۱، ۲۷). برای مثال اگر در برابر گناهی آتش دوزخ وعده داده شده آن آتش چیزی جدا از آن فعل گناه نیست بلکه حقیقت آن است که در ظرف خود یعنی عالم مثال تمثل پیدا کرده است. قیامتی و حساب و کتابی تکوینی در نفس انسان بر پاست که قیامت انفسی نامیده می‌شود و البته قیامتی آفاقی هم رخ خواهد داد که ظاهر شدن همان قیامت انفسی است.
نظریه تجسم اعمال ریشه در بعضی آیات قرآن و احادیث دارد. در قرآن کریم آیاتی وجود دارد متضمن این معنا که هرکس در قیامت خود عملش را می‌بیند مثل «یَومَئِذٍ یَصدُرَالنِاسَ اَشتاتاً لِیُرَوا اَعمالَهُم فَمَن یَعمَل مَثقالَ ذَرَّه خَیراَ یَرَه وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّه شَرّاً یَرَه » (زلزال / ۶ـ ۸) و «یَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ ماعَمِلَت مِن خَیرٍ مُحضَراً… » (آل عمران / ۳۰، نیز ر.ک الکهف / ۴۹، النباء/ ۴۰). آنجا که قرآن کریم می‌فرماید کسانی که مال یتیم می خورند در همان حال در حال خوردن آتش هستند، اشاره به چنین عذابی است. قرآن کریم در باره قیامت می‌فرماید:«یَومَ تُبلَی السَّرائِر»:«روزی که باطن اشخاص آشکار می‌شود» (الطارق/۹). جای دیگر در باره غیبت می‌گوید «… وَلایَغتَب بَعضُکُم بَعضاً اَیُحِبُّ اَحدُکُم اَن یَأکُلَ لَحمَ اَخیهِ مَیتاً فَکرِهتُموهُ… » :‌و« هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد، همه شما از این امر کراهت دارید… » (الحجرات / ۱۲). یعنی غیبت مثل خوردن گوشت برادر مرده است. در روایتی چنین نقل شده است که پیامبر به کسی که روزه بود و غیبت کرد فرمود روزه ات را با خوردن گوشت برادرت شکستی. در احادیث متعدد بر تجسم اعمال در قیامت تأکید شده است از جمله روایتی از پیامبر اکرم خطاب به قیس بن عاصم که در آن به این که اعمال انسان بر او آشکار می‌شود اشاره شده است (ر.ک مجلسی، ۱۴۰۳:‌ ۷۴، ۱۱۱ و جهت ملاحظه روایات دیگری در همین موضوع ر.ک سبحانی۱۴۲۰: ۸، ۳۳۶ـ ۳۳۹ و محمدی ری شهری، ۱۳۶۲: ۷، ۳۹ـ۴۱). این نمونه‌ای از همان مطلبی است که در فصل قبل توضیح داده شد. یعنی تجسم مثالی و برزخی اعمال.
هر چند گروهی از مفسران و متکلمان مانند فخر رازی و مجلسی این نظر را نپذیرفته‌اند[۶] اما مفسرینی که عمدتا دارای برداشتهای باطنی و عرفانی می‌باشند آیات ناظر به تجسم اعمال را بدون تأویل و به همان صورت ظاهر پذیرفته‌اند. از جمله شیخ بهائی که در تفسیر آیه ۶ سوره زلزال در تقدیر گرفتن جزا برای اعمال را درست نمی‌داند و معتقد است که دیدن به خود اعمال بر می‌گردد (شیخ بهایی، ۱۴۱۵:‌ ۴۰۲). او در این زمینه به آیات مذکور و احادیث مختلفی ــ که موافق و مخالف نقل کرده‌اند ــ استناد می‌کند. وی می‌گوید مارها و عقربهایی که در دوزخ وعده داده شده خود اعمال و عقاید و اخلاق مذموم و ناپسند است که به این صورت ظاهر می‌شود؛ چنانکه حور و ریحان و مانند آنها اخلاق و اعمال و اعتقادات درست و صالح است. این تفاوت صورتها به سبب اختلاف مراتب است (همان:‌ ۴۹۳ـ ۴۹۵).
این نظر شیخ بهائی بی سابقه نبوده است. اهل عرفان تجسم اعمال را باور داشته‌اند (آشتیانی، ۱۳۶۰:‌ ۸۷) از جمله می‌توان به نظر مولوی اشاره کرد که به این موضوع اشاره کرده است (ر ک: مولوی، ۱۳۷۰: ۶۹۱). در آثار غزالی و ابن عربی سخنانی در تأیید این نظریه دیده می‌شود. (غزالی، ۱۴۰۸: ۲۱۳ـ۲۱۴ و ابن عربی، بی تا: ۱، ۳۰۷) نظریه تجسم اعمال را یکی از شاگردان شیخ بهائی یعنی صدرالمتألهین به اوج رساند به طوری که از پذیرش بسیار برخوردار شد. وی کوشیده است با مبانی عقلی و موازین حکمی‌به نحو مشروح و معتدل به این نظر بپردازد (آشتیانی، ۱۳۶۰:‌ ۸۷). این نظریه بخشی از کل نظام فکری اوست و با دیگر نظریاتش از جمله در باره حرکت جوهری و معاد جسمانی و اتحاد عاقل و معقول سازگاری دارد. به نظر ملاصدرا همانطور که امور عینی بر ذهن اثر می‌گذارند امور ذهنی هم بر عین اثر می‌گذارند. تأثیر امر عینی بر دیگر امور عینی و ذهنی یکسان نیست مثلا رطوبت در برخورد با جسم غیرمرطوب آن را مرطوب می‌کند اما در تأثیر بر حس و خیال آنها را مرطوب نمی‌کند بلکه صورت محسوسه و متخیله در آنها به وجود می آورد و در تأثیر بر عقل سبب تشکیل صورت کلی عقلی می‌شود. پس ماهیت واحد می‌تواند در جاهای مختلف آثار مختلف بگذارد. از سوی دیگر حالتی مثل خشم که امری درونی است می‌تواند به شکلی بیرونی و عینی ظهور پیدا کند مثلا به شکل سرخی گونه یا تندی ضربان قلب. پس بعید نیست که همین خشم در جایی دیگر بتواند به صورت آتش نمایان شود. اعمال آدمیان می‌تواند تبدیل به اخلاق و ملکات نفسانی شود یعنی از صورت جسمانی خارج شود در آخرت هم همین اخلاق و ملکات نفسانی می‌تواند دوباره به اجسام آن جهانی تبدیل شود. همانطور که هیولا ماده تکون اجسام و صور مقداری است ولی خودش مقدارپذیر نیست نفس ناطقه هم ماده پیدایش تجسم اعمال و تکون اجسام و صور مقداری در آخرت است هرچند خودش دارای مقدار و بعد جسمانی نیست. ملاصدرا تأکید می‌کند که نفس و هیولا با یکدیگر تفاوتهایی هم دارند که در مسئله تجسم اعمال و نقش نفس در این میان باید به این تفاوتها هم توجه داشت (برای آگاهی بیشتر از این تفاوتها ر.ک:صدر الدین شیرازی، ۱۳۶۰:‌ ۳۲۹ـ۳۳۰ و همو ۱۳۴۱:‌ ۶۷ـ ۶۸). ملاصدرا در جای جای آثارش در تفسیر آیات و شرح روایات به تجسم اعمال اشاره می‌کند (برای نمونه ر.ک:۱۳۶۱:‌ ۴، ۲۸۲ـ ۲۸۵و همو ۱۳۶۶:‌ ۱، ۳۲۶) و در همین رابطه به رد شبهاتی که در زمینه عذاب قبر و عذاب خدا و مسئله عدل و اختیار مطرح شده است می پردازد (ر.ک:صدرالدین شیرازی، ۱۳۷۵: ۳۵۱و همو ۱۳۷۷:‌ ۱۴۳و همو ۱۳۶۱:‌ ۴، ۱۷۱).
پس از ملاصدرا این نظریه طرفداران فراوان یافت که از آن جمله‌اند (ر.ک: صدرالدین شیرازی، ۱۳۳۷:‌ ۲، ۲۹۵ تعلیقه سبزواری نیز ر.ک: سبزواری، ۱۳۷۵:۲۱۴و ۲۶۸و ۳۱۱و ۴۹۷ وهمچنین ر.ک: اصفهانی، ۱۴۱۴:۱، ۲۹۷ـ ۲۹۸ و امام خمینی، ۱۳۷۳: ۴۳۷ـ۴۳۹ و طباطبائی ج ۶ ص ۳۷۶ و مطهری، ۱۳۷۰: ۲۰۶ـ۲۱۳)
از نظریه تجسم اعمال و نحوه تبدل اعمال تعبیرهای مختلف وجود دارد از جمله گروهی عذاب را تجسم و صورت فعل و آثار نفسانی دانسته‌اند و گروهی دیگر عذاب را صورت باطنی اعمال دنیوی گفته‌اند (قدردان قراملکی، ۱۳۷۵: ۱۱۶). البته رابطه تکوینی عمل و جزای آن و تجسم اعمال و معذب شدن با آن، با وجود معذب و معاقب خارجی ناسازگار نیست و اشکالی ندارد که حتی در یک مورد، هم عذابی تکوینی در کار باشد و هم مجازاتی تشریعی در نظر گرفته شود که مثلا حاکم شرع مأمور به اجرای آن باشد و هم خداوند یا ملائکه در دنیا و آخرت شخص را مجازات کنند.
در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که بر قراردادی بودن عقاب و وجود معذب خارجی دلالت می‌کند. از قبیل مجازاتها و حدود و تعزیراتی که برای برخی گناهان در شریعت در نظر گرفته شده است. و این که در مواردی عذاب کننده خود خداوند یا ملائکه معرفی شده‌اند: «لِیَجزِیَ اللهُ کُلُّ نَفسٌ ما کَسَبَت اِنَّ اللهَ سَریعُ الحِساب» (ابراهیم:‌ ۵۱) و «… فَانتَقَمنَا مِنَ الَّذینَ اَجرَموُا… » (روم / ۴۷) «اِذ یَتَوَفِّیَ الَّذینَ کَفَروُا المَلائِکَه یَضرِبوُنَ وُجوُهَهُم وَ اَدبارَهُم وَ ذُوقوُا عَذابَ الحَریق» (الانفال/۵۰) (نیز ر.کالدهر/ ۴، الفتح / ۶، المائده / ۱۱۸)
تجسم‌های برزخی اعمال برای معصومین و برخی از اهل باطن قابل مشاهده است مشاهدات و مکاشفات عارفان و اهل معنی که پیوستگی آنها با عالم ملکوت به اثبات رسیده است خود راهی است برای گشودن اسرار تمثلات برزخی. ابو بصیر به حضرت باقر عرض کرد چقدر حاجى زیاد است و صداى داد و فریاد همه جا را گرفته. حضرت فرمودند:داد و فریاد زیاد است ولى حاجى چقدر کم است. علاقه دارى درستی سخن مرا با چشم خود ببینى؟در این موقع با دست روى دو چشمم کشید و دعائى خواند و فرمود اکنون نگاه کن به حاجی‌ها. [ابو بصیر گوید:] نگاه کردم دیدم بیشتر مردم بشکل بوزینه و خوک هستند و مؤمن چون ستاره درخشان در شب تار در میان آنها از دور دیده‏ مى‏شود. (مجلسی، ۱۴۰۳: ۲۷، ۳۰). همچنین از امام باقر نقل است که فرمود:« النَّاسُ کُلُّهُم بَهَائِمُ ثَلَاثاً إِلَّا قَلِیلًا مِنَ المُؤمِنِینَ وَ المُؤمِنُ غَرِیبٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ»:« مردم همگی حیوانند مگر‌اندکی از مومنین و مومن غریب است و سه مرتبه تکرار کردند. » (کلینی، ۱۳۶۵: ۲، ۲۴۲، باب فی قله عدد المؤمنین). از این روایات معلوم می‌شود که باطن بسیاری از مردم حیوان است و شکل انسانی ندارد. مشاهده تمثلات برزخی گناهان توسط اهل معنی از خصوصیات باطن مثالی گناهان است. علامه طهرانی در معادشناسی از جواد انصاری همدانی نقل می‌کند که ایشان در تشییع جنازه‌ای که در همدان اتفاق افتاد و در آن یکی از بزرگان شهر را که فرد فاسدی بود را برای دفن می‌بردند مشاهده کرد که روح فرد همراه جنازه حرکت می‌کند در حالی که به طرف تاریکی در حرکت است و چون این تاریکی را می‌بیند روح میت از تشییع کنندگان می خواهد که جسد او را نبرند. این تاریکی تجسم برزخی اعمال آن شخص بوده است که توسط انصاری همدانی مشاهده شد. (حسینی طهرانی، ۱۳۶۱: ۲، ۲۱۳)
چنانکه برخی از اهل معارف توضیح داده‌اند آخرت محل ظهور اسم باطن خداوند است لذا در آن موطن بواطن آشکار می‌شود: در عالم‌ برزخ‌ ـ که‌ مخفیات‌ ظهورش‌ افزایش‌ می‌یابد و سرائر انکشافش‌ بیشتر می‌گردد و قالب‌ ماده‌ای‌ که‌ می‌افتد صورت‌های‌ برزخی‌ اعمالی‌ که‌ انسان‌ انجام‌ داده‌، با ملاحظه‌ جان‌ و روح‌ ملکوتی‌ آنها، ظهور می‌کند، و هر عمل‌ متناسب‌ با آن‌ عالم‌ برای‌ انسان‌ تجلی‌ می‌نماید ـ بواطن‌ اعمال‌ هزاران‌ مرتبه‌ اثرش‌ قوی‌تر خواهد شد و انسان‌ دست‌ به‌ گریبان‌ با این‌ آثار قویه‌ و شدیده‌ خواهد شد. و بنابراین‌ از ظاهر گناه‌ و پیکره‌ عمل‌ که‌ بگذریم‌، باطن‌ و جان‌ دروغ‌ و زنا و غِش در معامله‌ و غضب‌ و شهوت‌ بی‌مورد و بخل‌ و حسد و کینه‌ توزی‌ و عبودیت‌ در مقابل‌ غیر حق، با حقائق‌ و واقعیات‌ خود موجودیت‌ خود را إعلام‌ می‌دارند؛ همچنانکه‌ اعمال‌ صالحه‌ از نماز و زکات‌ و دستگیری‌ از مستمندان‌ و تواضع‌ در برابر حق و حیا و عصمت‌ و عبودیت‌ معبود مطلق‌، با حقائق‌ و واقعیات‌ خود موجودند. و مثل‌ آن که‌ عالم‌ عوض‌ می‌شود و پیکره‌ دگرگون‌ میگردد؛ و گویا‌ آن‌ ستون‌هائی‌ که‌ آن‌ عالم‌ را بر آن‌ ستونها بنا کرده‌اند، غیر از ستونهای‌ این‌ عالم‌ است‌؛ فضای‌ آن‌ عالم‌ هم‌ فضای‌ دیگری‌ است‌ (همان: ۲، ۲۸۳)
در ذیل آیه:« وَ ما خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإِنسَ إِلاَّ لِیَعبُدُونِ»:«من جن و انس را جز براى عبادت نیافریدم» (الذاریات/۵۶) وارد است که «لیعبدون» یعنی «لیعرفون» (ر.ک سبزواری، ۱۳۷۵: ۱، ۱۸۹) و در تفسیر سلمی‌در توضیح این آیه می‌گوید:خداوند تعالی دنیا را برای اظهار قدرتش آفرید و آخرت را برای جزای خلقش، وآسمان را بیانی برای عظمت ملکش و کوهها را برای نشان دادن عظمت جبروتش آفرید وزمین را برای اعلام سطوتش بسط داد و رودخانه‌ها را برای اخبار از رأفتش جاری ساخت و بهشت را برای بیان فضلش نسبت به دوستانش و دوزخ را برای اظهار عدل نسبت به دشمنانش آفرید و پیامبران را برای تأکید حجتش و آنچه در زمین است برای اظهار نیکویی و لطفش و استشهادی برای ربوبیت و کبریائیش آفرید (سلمی، ۱۴۲۱: ۲، ۲۷۸). بنا بر این خلقت جهان برای ظهور اسما و صفات خداست و خلقت بشر برای معرفت الهی است. همچنین قرآن کریم می‌فرماید:« إِن هُوَ إِلاَّ ذِکرٌ لِلعالَمین لِمَن شاءَ مِنکُم أَن یَستَقیم » (تکویر/۲۷و۲۸) و می‌فرماید:« إِنَّ هذِهِ تَذکِرَه فَمَن شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبیلاً » (المزمل/۱۹). پس ارسال رسل و تمام دستورات الهی برای تذکر انسان و متوجه کردن او به سوی خداوند و به حرکت درآوردن انسانها به سوی اوست. بنابر این می‌توان به این نتیجه رسید که همه هستی در حرکت تکاملی به سوی خداوند است و رحمت رحمانی و رحیمی خداوند است که این حرکت را ایجاد نموده است و همه هستی را به سمت خود جذب می‌کند. پس در حقیقت تقابل گناه با حرکت هستی به سوی خداوند باعث شده است که خداوند از باب رحمت بی انتهای خود انسان را از معصیت خود برحذر بدارد. وظایفی که خداوند توسط پیامبران بر عهده بشر قرار داده است برای رساندن او به هدف خلقت بوده است و روشن می‌شود که گناه به خاطر نقش آن در جلوگیری از حیات باطنی انسان و تناسب با خصوصیات حیوانی و ممانعت از سیر انسان به سوی خداوند ممنوع گردیده است.
اعمال انسان نشان دهنده شاکله باطنی اوست. قرآن کریم می‌فرماید:«کُلًّ یَعمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ فَرَبُّکُم اَعلَمُ بِمَن هُوَ اَهدَی سَبیلا» (الاسرا/۸۴) برخی دارای حیات طیبه‌اند و انسانند:«مَن عَمِلَ صالِحاً مِنکُم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثَی وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحیِیَنَّهُم حیاه طَیِّبَه» (النحل/۹۷) و برخی مانند حیوانات‌اند:«اَم تَحسَبُ اَنَّ اَکثَرَهُم یَسمَعوُنَ اَو یَعقِلوُنَ اِن هُم اِلّا کَالاَنعامِ بَل هُم اَضَلُّ سَبیلا» (الفرقان/۴۴) این که شخص از حالت حیوانیت بیرون بیاید و به حیات باطنی انسانی برسد، و در کاملترین حالت به مقام مقربین رسیده و «فِی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِر» (القمر/۵۵) آرام گیرد مربوط به ترک گناه است.
انسان در دنیا در حرکت به سوی خداست: «وَ لِلَّهِ مُلکُ السَّماواتِ وَ الأَرضِ وَ إِلَى اللَّهِ المَصیرُ» (النور/۴۲) اما گناه باعث می‌شود این حرکت با مشقت همراه باشد و کند شود:« یا أَیُّهَا الإِنسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدحاً فَمُلاقیهِ»:«‌هان اى انسان تو در راه پروردگارت سخت کوشیده‏اى [و رنج برده‏اى‏] و به لقاى او نایل خواهى شد » (الانشقاق/۶). کدح به معنای کسب همراه با مشقت است (ابن منظور، ۱۴۰۵:‌۲، ۵۶۹) این کدح و با مشقت به سوی خدا رفتن نتیجه همان گناه است که بالاخره انسان در این دنیا درگیر آن می‌شود و سرعت سیر او به سمت خدا را کم می‌کند. و شاکله انسان را دچار مسخ ملکوتی می‌کند و باطن نفس انسان و ملکوت اعمال او را زشت و کریه و نامناسب با حضرت قرب الهی و بهشت عدن می نماید. تجسم برزخی اعمال و اخلاق روشن می‌کند که حقیقت طاعت و معصیت چیست و این حقیقت چه تأثیری بر باطن شخص عابد یا عاصی می‌گذارد که در قیامت آشکار می‌شود.
از حضرت رسول نقل است که فرمودند:«ان الله طیب و لا یقبل الا الطیب»:«خداوند پاکیزه است و جز پاکیزه را نمی پذیرد » (احسائی، ۱۴۰۳: ۲، ۷۰) همچنین نقل است«ان الجنه لایدخلها الا الطیب»:« جز پاکیزه وارد بهشت نمی‌شود» (کلینی، ۱۳۷۵:‌۲، ۷۰) این پاکیزگی حقیقتی تکوینی است و صرف مورد پذیرش بودن عمل نزد خدا را نشان نمی‌دهد بلکه نشان می‌دهد بر خی اعمال با قداست و پاکیزگی خداوند و حقیقت روح انسان که از روح الهی است متناسب است و برخی تکوینا متناسب نیست.
۱-۶) حقیقت بهشت و دوزخ
می دانیم که خداوند تعالی برای برحذر داشتن انسان از گناه بارها تأکید می کند که عاقبت گناه جهنم است و همچنین برای تحریص به کار خیر و انجام دستورات الهی وجود بهشت و نعمتهای آن بارها در قرآن گوشزد شده است.بادقت در آیات و روایات مشخص می شود که بین نوع عذاب و گناهی که شخص به خاطر آن عذاب می شود تناسب وجود دارد و همچنین میان عمل خیر و پاداش آن نیز مناسبت هست، لذا برای فهم ماهیت و باطن گناه لازم است در باره حقیقت بهشت و جهنم و حقیقت عذابها و پاداشهای آنها توضیحاتی داده شود.خصوصا که باید مشخص شود چرا در قبال گناه محدود عذاب جاویدان قرار داده شده است که با نشان دادن تکوینی بودن و رابطه وجودی میان گناه و عقاب آن این مسئله حل می شود.
در اینجا به تفصیل از حقیقت بهشت و دوزخ وتمثل اعمال زیبا و زشت در برزخ و قیامت صحبت می‌شود تا چرایی و چگونگی ظهور حقیقت طاعت و معصیت روشن گردد.
جهنم جایی است که همه عبوری از آن دارند:«اِن مِنکُم اِلّا وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتماً مَقضِیّا» (مریم/۷۱) (بحارالانوار:۸، ۷۰) و طبقاتی دارد که معادل علم و عمل ناقص و معیوب اهل جهنم است:« اِنَّ المُنافِقینَ فِی الدَّرکِ الاَسفَلِ مِن النّار»:«منافقان در پایین‏ترین طبقات دوزخ قرار مى‏گیرند و هرگز یاورى براى آنها نخواهى یافت» (النساء/۱۴۵) در حدیث برای توضیح آیه مبارکه:‌«اِنَّما یُوَفَّى الصّابِروُن اَجرَهُم بِغَیرِ حِساب»: «همانا خداوند اجر صابران را بدون حساب مى پردازد» آمده: در بهشت درختى است بنام «بلوى» که براى صابران بدون حساب از آن درخت اجر و پاداش می‌ریزد. (مجلسی، ۱۴۰۳: ۷۹، ۱۲۸) یعنی بلاهای دنیوی برای مؤمنین صابر در آنجا به شکل چنین درخت پر ثمری جلوه می‌کند. قرآن کریم در باره آخرت می‌فرماید:«اَشرَقَت الاَرضُ بِنورِ رَبِّها»:«زمین به نور پروردگار در اشراق است» (الزمر/۶۹) در توضیح آیه، حدیث است که عرصه قیامت با نور امام روشن می‌شود و نیازی به ماه و خورشید نیست (فیض، ۱۴۱۵:‌۴، ۱۵ و گنابادی، ۱۴۰۸:‌۴، ۳۳۱) یعنی درآن فضا زمین و آسمان عوض می‌شود و ملکوت حاکم است. همه چیز محل نور افشانی انوار الهی است. گویا« اَللهُ نُورُ السَّمواتِ وَ الاَرض… » (النور/۳۵) در آن عرصه آشکار می‌شود. اصولا قیامت و معاد ظهور حقیقت اشیاء بعد از خفای آنهاست (طباطبایی، ۱۴۱۷:‌۱۲، ۳۰۷ تا ۳۲۷)
در توضیح « لَهُم ما یَشاؤُونَ فِیها وَ لَدَینا مَزید»در حدیث است که نعمت، مشاهده وجه الله در بهشت است که البته طبق حدیث، منظور تجلی الهی است نه مشاهده با چشم ظاهری (محمدی ریشهری، ۱۳۷۵:‌۱، ۳۵۱) که خصوصا برای شهیدان و خاصان درگاه الهی بیش از دیگران در معرض دید است. (همان) قرآن کریم در باره گروهی از کفار می‌فرماید:« لایُکَلِّمُهُم وَ لا یُزِکّیهم» (البقره/۱۷۴) که معلوم می‌شود در بهشت برای غیر کافران سخن گفتن با خداوند هم امکانپذیر است. همچنین می‌فرماید آخرین دعاهای همسر فرعون قبل از کشته شدن این بود که گفت:« رَبِّ اِبنِ لِی بَیتاً عِندَکَ فِی الجَنَّه» (التحریم/۱۱) که معلوم می‌شود بهشت جایی است که می‌توان در آنجا قرارگاهی نزدیک خدا داشت. همان که می‌فرماید:«اِنَّ المُتَّقینَ فِی جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِر» (الرحمن/۵۵)
علامه طباطبائی معتقد است آنجا که قرآن کریم درباره قیامت فرمود: «تَتَقَلَّبُ فِیهِ القُلُوبُ‏»:«قلوب در آن روز دگرگون می‌شوند» (النور/۳۷)، این تقلب به خاطر ظهور حقیقت و کنار رفتن پرده‏ها از روى حقایق است، مانند آیه« فَکَشَفنا عَنکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الیَومَ حَدِیدٌ»:‌«پرده‏ات را از جلوت برداشتیم به همین جهت امروز دیده‏ات نیز مى‏بیند». (ق/ ۲۲) و آیه« وَ بَدا لَهُم مِنَ اللَّهِ ما لَم یَکُونُوا یَحتَسِبُونَ»:‌«از ناحیه خدا حقایقى بر ایشان کشف شد که هیچ احتمالش را نمى‏دادند» (الزمر/ ۴۷). در نتیجه این تقلب دلها و دیدگان، در آن روز از مشاهده و رؤیت دنیایى که خاصیتش غفلت از خدا و حق و حقیقت است به سوى سنخ دیگرى از مشاهده و رویت منصرف مى‏شود، و آن عبارت است از رؤیت به نور ایمان و معرفت که مؤمن آن روز با نور پروردگارش بینا مى‏گردد، در نتیجه چشمش به کرامت‏هاى خدا مى‏افتد، بر خلاف کفار که آن روز از جهت این نور کورند. و جز آنچه مایه بدبختى ایشان است نمى‏بینند، هم چنان که درباره آن روز فرموده: «وَ أَشرَقَتِ الأَرضُ بِنُورِ رَبِّها» (الزمر/ ۶۹) و نیز فرموده:« یَومَ تَرَى المُؤمِنِینَ وَ المُؤمِناتِ یَسعى‏ نُورُهُم بَینَ أَیدِیهِم وَ بِأَیمانِهِم» روزى که مؤمنین را مى‏بینى در حالى راه مى‏روند که نورشان از پیش رو و دستشان در حرکت است. (الحدید/ ۱۲) و نیز فرموده:« وَ مَن کانَ فِی هذِهِ أَعمى‏ فَهُوَ فِی الآخِرَه أَعمى‏ » آنکه در این سرا کور است در آخرت هم کور است. (الاسراء/ ۷۲) و همچنین فرموده:« وُجُوهٌ یَومَئِذٍ ناضِرَه إِلى‏ رَبِّها ناظِرَه»:«و دلهایى که در این روز خرم و به سوى پروردگارشان نظر افکنند». (قیامت/ ۲۲ و ۲۳) و نیز فرموده:« کَلَّا إِنَّهُم عَن رَبِّهِم یَومَئِذٍ لَمَحجُوبُونَ »:«حاشا که ایشان در امروز از دیدن پروردگارشان در پرده‏اند». (مطففین/ ۱۵) (طباطبائی، ۱۴۱۷:‌۱۵، ۱۲۸)
به نظر علامه از آنچه گذشت چند نکته روشن می‌گردد:
اول: علت اینکه در میان همه اوصاف قیامت، صفت تقلب قلوب و ابصار را ذکر فرمود این است که منظور آیه بیان آن وسیله‏اى است که باید با آن، به سوى هدایت خدا، به نورش که همان نور ایمان و معرفت و نور مخصوص به روز قیامت و بینایى در آن روز است توسل جست، و معلوم است که در چنین مقامى از میان صفات قیامت مناسب‏تر همان تقلب قلوب و ابصار مى‏باشد.
دوم: مراد از قلوب و ابصار جانها و بصیرتها است.
سوم: توصیف روز قیامت به دو صفت” تقلب قلوب” و” تقلب ابصار” به منظور بیان علت خوف است، زیرا اهل این خانه از این نظر از روز قیامت مى‏ترسند که در آن روز دلها و دیده‏ها زیر و رو مى‏گردد و از این تقلب بیم دارند، چون یکى از دو طرف، محروم شدن از نور خدا و از نظر به کرامت او است، که خود شقاوت دائمى و عذاب جاودانى است. پس اهل این خانه در حقیقت از خودشان مى‏ترسند. (همان، ۱۲۹)
اگر چنان که امام علی در دعای کمیل عرض می‌کند:«باسمائک التی ملئت ارکان کل شی» به مطالب مذکور این حقیقت عرفانی را اضافه کنیم که همه چیز در عالم مظاهر اسمای الهی است و هر جمال و جلالی که به ظهور آید مظهری از جمال و جلال الهی است، پس می‌توان نتیجه گرفت که هر نعمت و جمالی که در بهشت یافت شود جلوه‌ای از اسماء جمالی خداوند است. و به همین ترتیب همه نقمت‌ها و عذاب‌ها و مناظر کریه و دیگر مشقات جهنم همه جلوه‌هایی از اسماء جلالی خداوند است.
چنان که در دو فصل قبل از آن صحبت شد باید این نکته را مورد توجه قرار داد که چگونگی جلوه اسماء الهی در جهان و من جمله در بهشت و دوزخ تابع قواعد و قوانین خاصی است و انعکاس یافتن اخلاق و اعمال انسانها در آن عرصه که از آن به تمثل یاد می‌شود از قوانین خاصی تبعیت می‌کند که به خصوصیات اسمای جزئی‌تر خداوند مربوط می‌شود. همان حقایقی که در نزول در قالب عوالم ظهور کرد و در نهایت در عالم ماده پیاده شد، در مرحله صعود نیز چگونگی تمثل اعمال خوب و بد انسانها در برزخ و قیامت را تعیین می‌کند. همچنان که در آمدن حقایق مادی در خواب انسان در قالبهای مشخصی صورت می‌گیرد که معبّر با شناخت آن قالبها می‌تواند از ظاهر خواب عبور کند و به معنای آن برسد؛ در بهشت و دوزخ برزخی و بهشت و دوزخ پس از قیامت همان قواعد در تشکیل بندی صوری وقایع مؤثر است. این است که از قیافه ظاهری اهل بهشت و دوزخ تا لباسهای آنها
(لباس بهشتی‌ها دیبا و حریر و لباس جهنمی‌ها از قطران) و وسائل زندگی، اتفاقاتی که برای آنها در بهشت و دوزخ رخ می‌دهد (بهشتی‌ها با سلام و تحیت با یکدیگر برخورد می‌کنند و دوزخیان یکدیگر را می آزارند) تا خوراک آنها (خوراک بهشتی‌ها شیر و عسل و شراب نابو لحم طیر مما یشتهون و خوراک جهنمی‌ها حمیم و غسلین که درون را می‌جوشاند و زقوم که چیزی شبیه رؤوس شیاطین است. «وَ لا یُسمِنُ وَ لا یُغنی مِن جوُع»:« غذایى که نه آنها را فربه کند، نه گرسنگى را برطرف سازد» (غاشیه/۷)) و دیگر ناخوشی‌های جهنم مانند بسته شدن به زنجیر و لگام زده شدن به دهان و غیره، ودیگر خوشی‌های بهشت مانند حور عین و امثال آن، همه عکس العمل تکوینی اخلاق و رفتار خود اهل بهشت و اهل جهنم است. در حقیقت طبقات دوزخ و بهشت و نقمت و نعمت آن دو نیز بسته به طبقات انسانها در ظلمت یا نورانیت و قرب و بعد به خداوند شکل می‌گیرد. در حقیقت بهشت هر کسی با آرزوها و اعمالش هماهنگ است و آرزوها و اعمال هر کس نشان دهنده سطح فهم و سطح وجودی اوست. بهشت اصحاب یمین حور و قصور و بهشت مقربین جوار خدای تعالی و مشاهده تجلیات جمالی اوست. چنان که بهشت برین امام سجاد g و نعیم و جنت او جایی است که رضوان الهی و نظر به وجه او در آنجا مهیاست:‌«… یا نعیمی و جنتی و یا دنیای و آخرتی»:«ای نعیم و بهش من و ای دنیا و آخرت من» (مناجات المریدین) (قمی، ۱۳۸۴:‌۲۳۲) «…. ورضیته بقضائک و منحته بالنظر الی وجهک و حبوته برضاک و اعذته من هجرک و قلاک و بوأته مقعد الصدق فی جوارک… »:«… مرا از کسانی قرار ده که به قضای خود راضی گردانیده‌ای و با نظر به وجهت بر آنها بخشش کرده‌ای و رضای خود را نصیب آنان نموده‌ای و از هجران خود دورشان داشته‌ای و در جایگاه صدق در کنار خود جایشان داده ای… » (مناجات المحبین) (همان:۲۳۳) «… وجعلنی من صفوتک الذین احللتهم بحبوحه جنتک و بوأتهم دار کرامتک و اقررت اعینهم بالنظر الیک یوم لقائک واورثتهم منازل الصدق فی جوارک…. »:«و مرا از برگزیدگانت قرار ده که آنها را در مرکز بهشتت جای داده‌ای و در خانه کرامتت مستقر ساخته‌ای و چشمشان را در روز دیدارت به نظر به سویت روشن نموده‌ای و منازل صدق را در کنارت جایگاه آنها ساخته ای… » (مناجات المتوسلین) (همان:۲۳۵)
از جانب دیگر چنان که اشاره شد عبارت« باسمائک التی ملئت ارکان کل شیء»
(ابن طاووس، ۳: ۳۳۳) روشن می‌کند اسماء الهی ارکان همه وجود را پر کرده است. بنا براین می‌توان نتیجه گرفت تکوینی بودن این انعکاسها به معنای هماهنگ بودن با همان اسماء الهیِ کلی و جزئی است که خلقت و بدء و نهایت آن مظاهر، آن اسماء می‌باشد.
از مطالب گذشته می‌توان نتیجه گرفت که همه گناهان دارای انعکاسهای مناسب خود در عوالم پس از مرگ می‌باشند. گناهان ظاهری موجب عذابهای ظاهری و گناهان باطنی موجب عذابهای باطنی می‌شود. هچنین گناهان جوارحی و جوانحی و دیگر انواع و اقسام گناه در آخرت که زمان آشکار شدن سرائر است، هر کدام به شکل و در قالبی مناسب با خود منعکس می‌شود. مجازات برخی در قالب مار و کژدم و آتش ظاهری و مجازات برخی گناهان به آتشی که به دل اثر می‌کند و یا با حسرت و خجالت و امثال آن خواهد بود.
در حقیقت ثواب و عقاب تکوینی عمل صالح یا طالح که در بهشت و دوزخ نمایان می‌شود، هم اکنون در وجود هر کسی هست چنان که حضرت علی می‌فرماید:«فمن اقرب الی الجنه من عاملها و من اقرب الی النار من عاملها؟!»:«چه کس به بشت از عامل آن نزدیکتر است و چه کسی به جهنم از عامل آن نزدیکتر است؟!» (نهج البلاغه، ۱۴۱۲: ۳، ۲۸)
فصل دوم:

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

فایل – تعیین میزان بهره وری آب آبیاری در حوزه فومنات استان گیلان- قسمت ۹

در این فصل جایگاه آب و راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی را بیان کرده و سپس به معرفی بازار آب و خصوصیات آن و تفاوت آن با سایر بازارها می پردازیم. در ادامه مدیریت تقاضای آب را توضیح داده و ابزارهای آن معرفی می کنیم. پس از آن قیمت گذاری آب و اثرات آن بر مصرف آب و روش های قیمت گذاری آب را مطرح می کنیم. در بخش دوم این فصل به برخی مطالعات داخلی و خارجی انجام شده در این زمینه اشاره می کنیم.
۲-۲- نقش آب در کشاورزی
یکی از عوامل اصلی و محدودکننده توسعه بخش کشاورزی ایران نهاده آب می باشد. در صورتی که محدودیت آب وجود نداشت ۳۰ تا ۵۰ میلیون هکتار از اراضی کشور قابل کشت و زرع می بودبخش آب یکی از بخش های زیربنایی و اساسی کشور می باشد که می تواند به عنوان موتور رشد در اقتصاد عمل کند و باعث رشد سایر بخش ها به خصوص بخش کشاورزی و فعالیت های وابسته به آب گردد، به طوری که هر واحد سرمایه گذاری (یک میلیون ریال در سال ۱۳۷۸) در بخش آب باعث ۰۲۹/۰ نفر اشتغال مستقیم و غیر مستقیم می شود. همچنین، محاسبه ی پیوند های پسین و پیشین نشان می دهد که بخش آب از لحاظ پیوندهای پسین در رتبه ی یازدهم و از لحاظ پیوندهای پیشین در رتبه ی ششم می باشد که گویایی این مطلب است که بخش آب یکی از بخش های کلیدی اقتصاد است که برای رشد سایر بخش های اقتصاد باید توجه ویژه ای به این بخش نمود. نتایج بررسی رشد بخش ها نشان می دهد که برای مهیا کردن رشد شش درصدی بخش کشاورزی، بخش آب بایستی ۶۸/۰ درصد رشد نماید. یعنی برای اینکه این بخش شش درصد رشد نماید نیاز به ۵۵۸ میلیون مترمکعب آب اضافی می باشد[۱۳].
۲-۳- راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی
ایران در مقایسه با کشورهای در حال توسعه بیشترین مصرف آب را در بخش کشاورزی دارد و کمترین راندمان کشاورزی نیز مربوط به ایران است. راندمان آبیاری در بخش کشاورزی در کشور به طور متوسط ۳۸ درصد است. متاسفانه قوانین کشور به گونه‌ای است که حمایت‌های لازم از مصرف بهینه آب صورت نمی‌گیرد. در شمال کشور متوسط قطعات کشاورزی به ۴/۰ هکتار رسیده‌اند در حالی که متراژ اراضی کشاورزی که می‌توانند مفید باشند و از لحاظ نوع تولید بهینه باشند، متفاوت است. مثلاً، برای کشت برنج نیاز به حداقل دو هکتار زمین است اما در حال حاضر اندازه اراضی کشاورزی در کشور به زیر یک هکتار رسیده‌اند[۱۴].
طی چند دهه گذشته، توسعه بهره برداری از منابع آب زیرزمینی سبب شده است که در اغلب سفره های آب زیرزمینی، حالت بحرانی به وجود آید و از طرفی به دلایل مختلفی همچون نبود شبکه های آبیاری و زهکشی، ضعف مدیریت بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آبی، بالا بودن تلفات آب در مراحل انتقال، توزیع و مصرف سبب گردیده که بهره برداری مطلوبی از منابع آب در طرح های توسعه منابع آب سطحی به عمل نیاید.
از حدود ۳۷ میلیون هکتار اراضی مستعد کشاورزی، ۱۸ میلیون هکتار زیر کشت می باشد که از این بخش حدود ۰۵/۸ میلیون هکتار زیر کشت آبی می باشد، یعنی حدود ۱۰۳۰۰ مترمکعب آب به ازاء هر هکتار کشت آبی مصرف می گردد و این امر بیانگر راندمان پایین مصرف آب در سطح کشور می باشد و به این منظور با اعمال مدیریت صحیح مصرف آب، جلوگیری از تلفات آب در مزارع، تشویق کشاورزان به اصلاح، بهبود و ایجاد شبکه های آبیاری مدرن و در نهایت بهره برداری از منابع کشاورزی با کارآیی و راندمان آبیاری بالا می توان به توسعه کشاورزی پایدار در کشور امیدوار بود[۱۵].
۲-۴- بازار آب
به طور کلی بازار فضایی است که در آن تقابلات عرضه و تقاضا انجام گرفته و کالاها، خدمات و منابع تولیدی خرید و فروش شده و قیمت آن ها مشخص می گردد. برای هر کالا، نهاده و یا خدمت، بازاری وجود دارد که در آن رفتار عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان در تعامل قرار می گیرد. هر بازار دو رکن اساسی به نام عرضه و تقاضا دارد که عمدتاً بیانگر تصمیم های عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان در آن بازار است. بنابراین شناسایی متقاضیان و عرضه کنندگان و خصوصیات آن ها در تشکیل نوع بازار مهم است.
با توجه به ماهیت آب، دو نوع تقاضا برای آن وجود دارد. یکی تقاضا برای آب به عنوان یک کالای نهایی و دیگری به عنوان یک نهاده یا کالای واسطه ی تولیدی که شکل گیری قیمت در دو حالت فوق متفاوت است. آب به عنوان کالای نهایی بیشتر موارد استفاده خانگی و تفریحی است که تصمیم گیری برای تقاضای آن بر مبنای ملاک های مطلوبیت می باشد. یعنی مصرف کننده با توجه به میزان مطلوبیتی که این کالا به عنوان یکی از کالاهای مجموعه سبد مصرفی برایش ایجاد می کند و در چارچوب درآمد خود مقدار تقاضای خود را از آب مشخص می کند. اما آب به عنوان یک کالای واسطه یا نهاده تولیدی بیشتر موارد استفاده صنعتی و کشاورزی دارد که تصمیم گیری برای میزان مصرف و تقاضای آن بر مبنای ملاک های بهره وری این نهاده در جریان تولید می باشد. در این جا میزان تقاضا برای آب در کنار سایر نهاده های تولیدی توسط صاحبان بنگاه های تولیدی به گونه ای تعیین می شود که با توجه به بهره وری نهایی آب در تولید محصول سود بنگاه (مزرعه) حداکثر شود و یا در مواردی که محدودیت های اعتباری وجود دارد هزینه او حداقل گردد. در این حالت طبعاً تقاضا برای نهاده آب متاثر از تقاضا برای کالایی است که آب در تولید آن به کار رفته است. ارزشی را که متقاضی آب حاضر است بپردازد متاثر از ارزش کالای تولیدی می باشد. بنابراین ماهیت تقاضا برای آب در این دو نوع مصرف متفاوت است و هرکدام بازار مخصوص به خود را دارند و عوامل متفاوتی بر تعیین ارزش آن در هر مورد اثر می گذارند. بر همین اساس برای پی بردن به نحوهی شکل گیری قیمت و کارایی آن شناخت نیروهای عمل کننده در هر بازار و محدودیت های موجود و از جمله قوانین و مقررات حاکم بر آن مهم و ضروری می باشد. به عبارت دیگر نوع بازار و ساختار حاکم بر آن در تعیین قیمت و کارایی آن حائز اهمیت است. با توجه به این که در مطالعه حاضر آب به عنوان یک نهاده در تولید محصولات کشاورزی مورد توجه می باشد لذا مباحث مربوط به بازار هم به این نوع مقوله محدود می شود.
۲-۴-۱- ویژگی های بازار آب
عرضه آب و نهاده هایی مانند برق و گاز ویژگی های مشترکی دارند که آن ها را از بازار سایر کالاها متمایز می کند:
الف) عرضه ی این نهاده نیازمند سرمایه گذاری ها و احداث تجهیزاتی است که هزینه ی اولیه آن ها بسیار زیاد است و معمولا از توان یک بنگاه متعارف خارج است. برعکس پس از احداث هزینه خدمات رسانی یا دادن انشعاب و حق استفاده به مصرف کنندگان جدید بسیار ناچیز است. به عبارت دیگر هزینه ثابت تاسیسات آبی بسیار زیاد و هزینه کرانه ای آب رسانی به طور نسبی اندک می باشد. این پدیده زمینه را برای انحصار عرضه ی آب فراهم می آورد. به همین علت عرضه ی آب در اقتصاد های مختلف یا در انحصار بخش عمومی است و یا در انحصار شرکت های بزرگ خصوصی تحت نظارت بخش عمومی می باشد.
ب) از دیگر ویژگی های بازار آب کوچک، پراکنده و محلی بودن آن است. این خصوصیت ناشی از بالا بودن هزینه های انتقال آب کشاورزی است که موجب می شود فقط تعداد محدودی از کشاورزان منطقه که زمین هایشان در مجاورت هم قرار دارد، بتوانند در بازار شرکت کنند. به عبارت دیگر دادو ستد در این بازارها شامل زارعینی می شود که آب سطحی یا زیرزمینی خود را در یک دوره از زمان (فصل کشت) به زارع (مزرعه) همسایه خود می فروشد. چون اکثر این بازارها محلی و غیررسمی هستند، لذا قیمتی که در آن ها تعیین می گردد، یکسان نیست و بر اساس عرف و قراردادهای محلی است که برای هر منطقه (روستایی) این عرف و قراردادها متفاوت می باشد.
ج) ویژگی دیگر بازار آب سهولت اعمال تبعیض میان متقاضیان و فروختن آب به قیمت های مختلف است. از آن جا که جابجایی آب بدون استفاده از شبکه های انتقال دشوار و پرهزینه است، گروهی از مصرف کنندگان که آب را ارزان تر می خرند، نمی توانند آن را به گروهی دیگر به قیمت بیشتر ولی کمتر از نرخ بنگاه اصلی بفروشند و یا حتی چون هزینه های ذخیره سازی آب برای زارعین جزء بسیار بالاست، برای خیلی از زارعین مقدور نیست و یا مقرون به صرفه نیست که آب را در ایام پرآبی ذخیره و در مواقع کم آبی مصرف کنند. از این ویژگی ها، بنگاه های منحصر به فرد بهره می برند و به گروه های مختلف با توجه به شدت نیاز و کشش تقاضای آن ها در زمان های مختلف، آب را با قیمت های مختلف می فروشند تا کلیه اضافه رفاهی را که از مصرف آب عاید مصرف کنندگان می شود تا حد امکان به خود انتقال دهند
آن چه مسلم است و با توجه به خصوصیاتی که برای آب ذکر شد، بازار آب، یک بازار رقابت کامل نیست و خود به خود قیمتی که در آن تعیین می شود، کارآمد نمی باشد. بنابراین اتکای کامل و تمام به بازار برای تعیین ارزش آب خالی از اشکال نیست بلکه نوعی مداخله برای اصلاح قیمت و به منظور افزایش کارایی آن ضروری و مطلوب می باشد[۱۶].
۲-۴-۲- تقاضای نهادهی آب در کشاورزی
تقاضای نهاده آب عبارت است از رابطه ی یک به یک میان قیمت آب و حداکثر میزان آبی که در قیمت های گوناگون کشاورزان خریداری می کنند به شرط آن که ارزش نهاده های جانشین و مکمل آب و ارزش یا میزان محصولی که با آب تولید می شود ثابت باشند. اگر تقاضای آب توسط بیشینه کردن تابع سود کشاورز به دست آمده باشد، ارزش محصول بر تقاضای آب موثر است و اگر از طریق کمینه کردن هزینه ی تولید برای مقدار معینی محصول استخراج شده باشد، همان مقدار محصول بر تقاضای مشتق آب موثر است، یعنی هر چه قیمت محصول در بازار بالا رود و یا تقاضا برای مقدار خرید آن افزایش یابد، مقدار تقاضای کشاورز برای آب نیز افزایش می یابد.
رابطه ی قیمت کالا یا نهاده با مقدار تقاضای آن یک رابطه همبستگی مانند میزان باران و درجه حرارت هوا نیست، بلکه یک رابطه یک به یک است؛ یعنی پیوسته به ازاء هر قیمت، تقاضا یک مقدار معین و مشخص است؛ اگر ارزش آب تغییر کند و سپس به همان قیمت اولیه برگردد مقدار تقاضا نیز دقیقاً با همان مقدار اولیه برابر خواهد شد.
رابطه ی ارزش آب با مقدار تقاضای آن معکوس است؛ در مقایسه ی رابطه ی در پیش گفته شده با تقاضای دیگر نهاده ها و حتی محصول، اقتصاددانان آن را به صورت درصد بیان می کنند تا اثر واحد اندازه گیری مقدار و قیمت را حذف کرده و از سویی رابطه ها قابل مقایسه شوند.
نسبت درصد تغییرات میزان تقاضای آب را به درصد تغییرات ارزش آب کشش قیمت آب می نامند؛ به نحوی که اگر مقدار این کشش منفی ۵/۰ باشد، یک درصد افزایش در قیمت آب موجب می شود که ۵/۰ درصد مقدار تقاضای آن کاهش یابد، این کشش قیمت را می توان میان میزان تقاضای آب و قیمت نهاده های جانشین و مکمل آن بیان کرد، در این صورت آن را کشش متقابل می نامند؛ اگر کشش متقابل زمین و آب منفی یک باشد، کاهش یک درصد در قیمت زمین باعث افزایش یک درصد در مقدار تقاضای آب می شود. همین طور اگر کشش آب نسبت به قیمت محصول هندوانه دو باشد، افزایش یک درصد در قیمت هندوانه موجب ازدیاد دو درصدی از مقدار تقاضای آب خواهد شد.
گفتنی است در قیمت های گوناگون آب، تقاضای آن متفاوت است، کشش قیمت تقاضای آب نیز در این صورت متفاوت خواهد بود، برای نمونه هنگامی که آب گران است کشش آن متفاوت از زمانی است که آب ارزان است؛ این کشش در قیمت یا نقطه ها ی متغیر از تابع تقاضا کشش نقطه ای نامیده می شود؛ کشش در تابع تقاضای کالاها و نهاده ها، در قیمت وسط یا نقطه ی وسط تابع تقاضا، برابر واحد است.
در قیمت های بالاتر قدرمطلق کشش قیمت بزرگ تر از یک و در قیمت های پایین تر قدرمطلق آن کوچک تر از یک است؛ بنابراین درهنگام گرانی آب قدر مطلق کشش قیمت تقاضای آن بیشتر از یک بوده و اگر فروشندگان آب قیمت آن را یک درصد کاهش دهند، میزان تقاضای آن بیشتر از یک درصد افزایش می یابد و در نتیجه درآمد کل فرشندگان آب بیشتر از یک درصد بالا می رود؛ از سوی دیگر اگر قدرمطلق کشش قیمت آب کمتر از یک باشد و تمام فروشندگان آب قیمت آن را یک درصد پایین بیاورند، میزان تقاضای آب کمتر از یک درصد بالا می رود و در نتیجه درآمد آنها در مجموع کاهش می یابد؛ بنابراین اطلاع از کشش تقاضای آب یا سایر نهاده ها و کالاها بسیار برای سیاست قیمت گذاری و فروش عرضه کنندگان مهم است. اگر قیمت با کشش تقاضا باشد، کاهش آن باعث افزایش درآمد عرضه کنندگان می شود و اگر قیمت بی کشش تقاضا باشد، یا به عبارت دیگر قدرمطلق کشش کم تر از یک باشد، افزایش قیمت باعث ازدیاد درآمد این افراد از فروش می شود. در بسیاری از تحقیقات انجام شده، کشش تقاضای آب کمتر از منفی یک برآورد شده است؛ این بدان معناست که با کاهش قیمت آب درآمد کل فروشندگان زیاد نمی شود. ازسویی به دلیل محدودیت های قانونی و تعرفه های مصوب، افزایش قیمت آب مقدور نمی باشد؛ در نتیجه عرضه کنندگان خصوصی تمایلی برای ورود به بازار آب و سرمایه گذاری در منابع آب پیدا نمی کنند، نهادهای دولتی نیز درآمد کافی از فروش آب برای توسعه و تکمیل تاسیسات آب رسانی به دست نمی آورند.
درحال حاضر یکی از مسایل بخش آب پایین بودن غیرموجه قیمت یا تعرفه های آب کشاورزی است. همان طور که در بخش بازار آب بیان شد، قیمت آب ارزش اجتماعی آن را نشان می دهد؛ برای نمونه قیمت پایین، فراوانی و ارزش کمی را برای آب متصور می سازد و انگیزه زراع را برای صرفه جویی کم می کند؛ بنابراین تحت برخی از شرایط اصلاح تعرفه های آب کشاورزی بر میزان تقاضای آب می تواند اثر بگذارد و زمینه صرفه جویی و ذخیره سازی آن را فراهم می کند.
۲-۵- اهمیت مدیریت تقاضای آب
کمیابی و محدودیت دسترسی به آب در بخش کشاورزی به عنوان بزرگ ترین مصرف کننده آب که تقریباً ۷۰ درصد مصرف آب جهان در این بخش صورت می گیرد بیشتر خود را آشکار می سازد (فائو[۱۷]، ۲۰۰۳). محدودیت های آبی در اغلب کشورهای جهان از جمله ایران سبب شده توجه مدیران مربوطه به سمت مدیریت توامان عرضه و تقاضای منابع آب جلب شود. بدین صورت که تمرکز بر مدیریت عرضه که در آن هدف عرضه هر چه بیشتر منابع آب بود، به سمت اداره کردن تقاضا نیز تغییر مسیر یابد تا بتوان از منابع آبی موجود در جهت تامین تقاضا استفاده کرد.
بنابراین می توان گفت که در مدیریت تقاضای آب عمدتاً مسائل تخصیص آب، کنترل آلودگی و بهبود راندمان مصرف مطرح می شود. همچنین، استفاده از قطعات و وسایل کاهنده مصرف آب، ارتقای راندمان آبیاری، بهبود الگوی کشت، اجرای سیاست های آبیاری کم در بخش کشاورزی، جایگزین کردن محصولاتی با نیاز آبی کمتر و یا قطع آبیاری و کاشت محصولات دیم، سیاست قیمت گذاری آب و غیره از جمله روش های مناسب برای کاهش مصرف و در نتیجه مدیریت تقاضا می باشند (گومز و ریسگو[۱۸]، ۲۰۰۴).
۲-۵-۱- مدیریت تقاضا و نقش ارزش گذاری اقتصادی در مدیریت تقاضای آب
مدیریت تقاضا همانطور که از نامش پیداست شامل تصمیمات و سیاست هایی است که طرف تقاضا را کنترل و مدیریت می کند. زمانی که یک منبع به علت استفاده ی زیاد آن کمیاب می شود بحث مدیریت تقاضا مطرح می گردد. در بحث مدیریت تقاضا سعی می شود به وسیله ی ابزارهای قانونی و اقتصادی اولاً تقاضای آن منبع کنترل شود و ثانیاً به صورت کارا بین مصارف مختلف تخصیص یابد. در گذشته کنترل تقاضا بیشتر از طریق وضع قوانین و مقررات کنترل می شد ولی امروزه، با گذشت زمان ابزارهای اقتصادی قدرتشان را در نائل شدن به اهداف مدیریت تقاضا نشان داده اند، محرک های اقتصادی که مهم ترین آن تعیین قیمت واقعی آن منبع است از موثرترین ابزار می باشد. با تعیین قیمت منبع مورد نظر و مقایسه ی آن با عملکرد و بازده آن منبع در مصارف مختلف مشخص می شود که آن منبع باید به مصارفی که بالاترین عملکرد را در استفاده از آن منبع دارند تخصیص داده شود. بعد از اجلاس مدیریت تقاضای آب مناطق مدیترانه ای (۲۰۰۲) که در فیوگای ایتالیا برگزار شد، تعریف جامع و کاربردی تری از مدیریت تقاضای آب ارائه گردید بدین منظور که مدیریت تقاضای آب در بر گیرنده سیستم های سازمانی و مداخلات آنهاست که توسط جوامع و دولت هایشان جهت افزایش کارایی فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی منابع آب می تواند اجرا شود. به طور کلی هدف سیاست های مدیریت تقاضا، بهبود مصرف آب، استفاده بهینه از آب، فراهم آوری خدمات و ارزش بیشتر و در نهایت توسعه پایدار هر واحد از آبی است که دریافت، استخراج یا از شوری زدایی به دست می آید (مواللا و سلمان[۱۹]، ۲۰۰۲).
کشاورزی نه تنها عظیم ترین مصرف کننده ی آب از نظر کمیت است بلکه مصرف کننده ای است که آب ارزان را با راندمان کم و سوبسید کلان مصرف می کند. در کشاورزی علاوه بر اینکه بخش اعظم سرمایه گذاری عمومی دولت در بخش کشاورزی اعم از پروژه های آبیاری و غیره است، این پروژه ها بعد از تکمیل از بزرگترین گیرنده های سوبسید از منابع مالی دولت هستند. که این سوبسیدها صرف تأمین هزینه های تعمیر و نگهداری پروژه های احداث شده می گردد. با این وجود، شاخص عملکرد آبیاری در زمینه های افزایش محصول، مساحت زمین های آبیاری شده و کارایی فنی بسیار کمتر از انتظارات بوده است. از دلایل اصلی این وضع موجود می توان به پایین بودن(یا ارزان بودن) قیمت آب در بخش کشاورزی اشاره کرد که باعث شده است از آب به طور اقتصادی استفاده نگردد. یعنی به خاطر ارزان بودن آب، کشاورزان خودشان را فارغ از این دیدند که می توانستند با به کار بردن تکنولوژی بهتر بازده و راندمان استفاده از آب را بالا ببرند. در حال حاضر بخش کشاورزی قادر به رقابت اقتصادی با بخش صنعت وشهر در مورد استفاده از آب نیست. این بخش ها از هر واحد از آب مصرف شده بازده بیشتری به دست می آورند، این رقابت در بسیاری از موارد موجب از دست رفتن سهم آب کشاورزی به نفع صنعت و شهر شده است. مطالعه ی هزینه ی واقعی تهیه آب در بخش کشاورزی واقعیتی است که دیر یا زود خود را تحمیل خواهد کرد. کشاورزی با این دوگانگی مواجه است که در آینده باید هم آب کمتری مصرف کند و هم تولید بیشتری عرضه نماید.
با توجه به اهمیت مسأله که در بالا توضیح داده شده، نقش آب در بخش کشاورزی و راندمان پایین آن در این بخش از یک طرف و افزایش کمیابی منابع آب از طرف دیگر نیاز برای مدیریت کارای منابع آب که بتواند آب را به صورت کارا و بهینه تخصیص دهد افزایش پیدا کرده است. برای کنترل تقاضای آب یا به عبارت دیگر صرفه جویی در مصرف آب می توان از طریق محرک های اقتصادی (از طریق محاسبه ی ارزش آب) به عنوان عامل انگیزشی و اقتصادی استفاده نمود. این عمل در قالب آن چیزی که در ادبیات اقتصادی به آن مدیریت تقاضای آب گفته می شود، انجام می گیرد. مهم ترین وظیفه ی مدیریت تقاضای آب، کنترل افزایش تقاضای آب و تخصیص کارای آن با توجه به عرضه ی محدود آب می باشد. این عمل باید به طریقی انجام بگیرد که رفاه اجتماعی ناشی از تخصیص آب به حداکثر برسد. همان طور که پیشتر گفته شد یکی از مهم ترین و بهترین ابزارهایی که می تواند در قالب مدیریت تقاضای آب به این امر کمک کند تعیین قیمت آب یا همان آب بها می باشد. امروزه ابزارهای اقتصادی به طور گسترده جایگزین قوانین و مقررات شده است.
برای دستیابی به اثرات بالقوه ی قیمت گذاری آب تعدادی از عوامل باید مشخص شوند که مهم ترین آن هزینه ی تأمین و عرضه ی آب از یک طرف و ارزش آب برای کشاورزان از طرف دیگر می باشد. به عبارت دیگر در نرخ گذاری منطقی آب باید هم قیمت تمام شده ی آب و هم قدرت خرید گروه های مصرف کننده و بهره برداران در نظر گرفته شود، چرا که این کار به مصرف کنندگان نشان خواهد داد که آب چه هزینه هایی در بردارد و آن ها امکان می یابند که بر اساس آب واکنش نشان دهند. مطالعات انجام شده در برخی کشورها نشان می دهد که با افزایش قیمت آب مصرف آن کاهش می یابد.
ارزش گذاری هزینه ی تامین آب، همان به دست آوردن هزینه ی عرضه ی آب می باشد. به عبارت دیگر هزینه های که انجام می شود تا منابع آب به دست کشاورزان برسد. در کشورهای جهان سوم از جمله ایران تقریباً همه ی هزینه های آب یا سرمایه گذاری در بخش آب را دولت انجام می دهد، لذا این پروژه ها مثل هر پروژه اقتصادی دیگر نیاز به این دارد که هزینه های پروژه به سرمایه گذاران (یعنی دولت) برگردد. بر طبق تئوری های اقتصاد خرد، عرضه کننده ی آب (که همان دولت است) باید قیمتی برابر هزینه ی نهایی کارا در تولید را از تقاضا کنندگان (که در اینجا کشاورزان می باشند) بگیرد، یعنی قیمت دریافتی باید برابر هزینه ی تأمین و عرضه ی آخرین واحد تولید باشد. در طرف تقاضا یعنی کشاورزان، مقدار پولی که می توانند بابت استفاده از آب پرداخت کنند بر مبنای توانایی پرداخت کشاورزان است. به عبارت بهتر، قیمت دریافتی برای آب از حداکثر تمایل به پرداخت کشاورزان نمی تواند بیشتر باشد. بهترین ملاک برای معیار تمایل به پرداخت کشاورزان در قبال استفاده از آب بازده و عملکرد خالصی است که آب برای آن ها دارد، که همان ارزش تولید نهایی آب می باشد. اگر قیمت آب بیش از ارزش تولید نهایی آن باشد، کشاورزان اقدام به استفاده از آن نخواهند کرد و چنین قیمتی برای آب مغایر با هدف رشد کشاورزی و افزایش درآمد کشاورزان است به همین جهت اگر بهای آب به دقت تعیین گردد هم مانع هدر رفتن و اتلاف آن می شود و هم باعث افزایش درآمد کشاورزی می گردد و بالاخره آب بها وسیله ای برای بازپرداخت هزینه های سرمایه گذاری در طرح های آبیاری و آبرسانی می باشد. اگرچه به علت عدم استفاده درست آب و علل دیگر، ارزش تولید نهایی آب در کشوری مثل ایران، اکثراً پایین تر از هزینه ی نهایی عرضه ی آب می باشد.
۲-۵-۲- ابزارهای مدیریت تقاضای آب
ابزارهای مدیریت تقاضا را می توان به سه دسته ابزارهای اقتصادی، قانونی- سازمانی و فرهنگی تقسیم بندی کرد که در ادامه به تعریف هریک پرداخته می شود.
ابزارهای اقتصادی: اقتصاددانان معتقدند که آب یک کالای خصوصی بوده و قیمت آن بایستی از طریق بازار رقابتی مشخص شود. این نکته که آب به عنوان یک کالای اقتصادی تلقی می شود از نتایج کنفرانس دوبلین (۱۹۹۲) در مورد آب و محیط زیست گزارش شده است. در این کنفرانس اصول چهار گانه ای درباره منابع آب بیان شد که بخشی از آن عبارتند از: «آب در تمامی اشکال مورد استفاده آن دارای یک ارزش اقتصادی است و به عنوان یک کالای اقتصادی باید به رسمیت شناخته شود. شکست های گذشته برای شناختن ارزش اقتصادی آب منجر به مصارف بی فایده و همچنین استفاده هایی که از نظر زیست محیطی به منبع آبی صدمه وارد می کند، گردید. مدیریت آب به عنوان یک کالای اقتصادی، روش مهمی برای استفاده موثر و توام با عدالت این منبع شده که می تواند مشوق نگهداری و حفاظت منابع آب تلقی شود»[۲۰]. بنابراین ابزارهای اقتصادی مفاهیمی از قبیل بهبود هزینه، قیمت گذاری آب، افزایش ظرفیت مالی و ارتقای بازارهای مناسب آب و افزایش نقش بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در بخش آب را در بر می گیرند.
ابزارهای قانونی و سازمانی: شامل قوانینی برای مدیریت تقاضا و استفاده از آب مانند حقوق آب، اولویت بندی استفاده، حفاظت از کمیت و کیفیت آب و حل اختلاف می باشد. این ابزارها بایستی با سازوکارهایی که مشوق هماهنگی بین بخش های مختلف آب و هیات اجرایی است تکمیل شوند. همچنین آن ها باید موجب تمرکز زدایی و توسعه مشارکت ذی نفعان در استراتژی های مدیریت تقاضای آب گردند.
ابزار فرهنگی: این ابزار، مدیریت تقاضای آب را با افزایش آگاهی کاربران و بالا بردن ظرفیتشان برای منطقی ساختن تقاضا و استفاده از آب، اعمال می کند. گسترش خدمات و کارگاه های تخصصی برخی از ابزارهایی است که بدین منظور توصیه شده است (مواللا و سلمان، ۲۰۰۲).
۲-۶- قیمت گذاری آب و تاثیرات آن

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

جستجوی مقالات فارسی – شناسایی عوامل انگیزشی و بررسی سطح رضایت گردشگران خارجی از سفر به …

نوشته : مهرناز شفیعیان
پایان نامه حاضر به بررسی بخش پیش از سفر ، شناخت ویژگیهای جمعیت شناختی و انگیزه های رانشی، انواع منابع اطلاعاتی و همچنین مهمترین عوامل جذب کننده و محدودکننده مؤثر بر انتخاب مقصد ایران می پردازد ؛ در بخش پس از سفر، به تغییر احتمالی تصویر مقصد ایران نسبت به پیش از سفر در ذهن گردشگران پرداخته شده و اثر کیفیت تجربه ی سفر به ایران بر تصویر این مقصد، تمایل گردشگران به بازگشت مجدد به کشورمان و تمایل آنها به توصیه بازدید مقصد ایران به سایر گردشگران بالقوه بررسی شده است.تحقیق مذکور نتایج زیر را بیان کرده است:
مهمترین منابع اطلاعاتی رسمی گردشگران ایتالیایی برای انتخاب مقصد ایران “کتابهای راهنمای ایران”، “رسانه” و مهمترین منبع اطلاعاتی غیر رسمی نیز “تعریف دوستان” هستند.
مهمترین عامل انگیزشی گردشگران ایتالیایی در انتخاب مقصد ایران ” آشنایی با دیگر فرهنگها”، مهمترین عامل جذب کننده “جاذبه های فرهنگی- تاریخی” و مهمترین عامل محدودکننده “لزوم رعایت حجاب” است.
بین متغیرهای”کیفیت تجربه سفر” و ” تمایل به بازگشت مجدد به مقصد” و متغیرهای” تکمیل شناخت از فرهنگ ایران ” و ” تصویر مقصد پس از سفر” رابطه آماری معناداری وجود دارد، اما بین متغیر “کیفیت تجربه سفر” و متغیرهای ” تمایل به توصیه دیگران به بازدید از مقصد ” و “تصویر مقصد پس از سفر” رابطه آماری معناداری وجود ندارد.
۲-بررسی اثرات تکرار سفر به اصفهان بر میزان رضایت گردشگران خارجی
نوشته: بهرام رنجبریان و محمد زاهدی
در این مقاله سطح رضایت گردشگرانی که برای نخستین بار به اصفهان سفر می کنند، در مقایسه با آن ها که این سفر را تکرار کرده اند، مورد بررسی قرار گرفته است. رضایت گردشگران در بخش های :خدمات و حمل و نقل محلی،کیفیت امکتنات اقامتی،مهمان نوازی و توجه به مشتری، سطح قیمت ها، زبان مشترک و ارتباطات،جنبه های فرهنگی، امکانات خرید،خدمات تورگردان با استفاده از آزمون t مورد مقایسه قرار گرفته است. نتایج تحقیق نشان داد که سطح رضایت خاطر گردشگرانی که سفر به اصفهان را تکرار کرده اند، پایین تر از انهایی است که برای نخستین بار چنین سفری را تجربه می کنند.
۳-وجه استنباط شده از ایران به عنوان یک مقصد گردشگری
نوشته :بهرام رنجبریان
در این مقاله مبانی نظری چگونگی شکل گیری و مدیریت وجه یک مقصد گردشگری توضیح داده شده است.جامعه آماری این تحقیق کلیه اساتید علوم انسانی دانشگاه های امریکا می باشد. تحقیق حاضر به دنبال پاسخ به این سوالات است: آیا تجربه قبلی بازدید افراد نمونه تحقیق از منطقه ای که ایران در آن قرار گرفته است بر وجه استنباط شده آن ها از ایران تأثیر می گذارد؟و آیا وجه استنباط شده از ایران به عنوان یک مقصد گردشگری توسط افراد نمونه تحقیق بر علاقه آن ها برای سفر به ایران تأثیر می گذارد؟ نتایج تحقیق بیانگر این است که تجربه قبلی سفر به منطقه موجب تعدیل نگرش های اولیه نسبت به ایران می گردد و همچنین استنباط گردشگران از میزان ریسک سفر به ایران و وجهه استنباط شده از آن بر علاقه گردشگران برای سفر به ایران تأثیر می گذارد.
۴- بررسی جامعه شناختی عوامل مؤثر بر رضایتمندی توریستی (مطالعه موردی گردشگران خارجی جزیره کیش)
نوشته : حسین ملکی
هدف این پایان نامه بررسی جامعه شناختی عوامل مؤثر بر رضایتمندی توریستی می باشد این تحقیق به شیوه پیمایش انجام شده و داده ها از یک نمونه ۲۵۰ نفری از گردشگران خارجی جزیره کیش جمع آوری شده است در این تحقیق از نظریات سلسله مراتب نیازهای مزلو ، تئوری مبادله هومنز و تئوری وسیله و هدف مرتن جهت تبیین رضایتمندی توریستی استفاده شده است.
نتایج تحقیق نشان می دهد که بین عوامل جمعیتی ، اقتصادی، آگاهیهای توریست، تجربیات توریست، تبلیغات، موقعیت سیاسی ایران، جاذبه های توریستی ، ملیت، مذهب و رضایتمندی توریستی رابطه های مثبت و معنا داری وجود دارد.نتایج تحلیل چند متغیره نشان می دهد که متغیرهای جذابیت بازار ، حقوق توریستی ، جذابیت تاریخی و سن متغیر هایی هستند که دارای بیشترین اثرات بوده و در متن رضایتمندی توریستی وارده معادله رگرسیون شده اند و توانسته اند بیش از نیمی از تغییرات متغیر وابسته را تبیین کنند. با توجه به این که بیش از نیمی از واریانس متغیر وابسته ( رضایتمندی توریستی ) بوسیله مدل تحقیق تبیین شده است به نظر می رسد مدل نظری تحقیق که بر گرفته از نظریات مزلو، هومنز و مرتن می باشد، برای سنجش رضایتمندی توریستی مدل مناسب و کارایی بوده است.
۲-۱۶ معرفی اجمالی جاذبه های گردشگری استان کرمان
ایران به لطف تنوع جغرافیایی و اقلیمی از غنای گیاهی و جانوری خاصی برخوردار است که در منطقه خشک نیمکره شرقی بی نظیر است. استان کرمان پهناورترین استان ایران است که در جنوب خاوری ایران واقع شده و از لحاظ تاریخی، سابقه سکونت در این ناحیه به هزاره چهارم پیش از میلاد می رسد. استان کرمان از تنوع آب و هوایی گرم، شدیدا خشک، متمایل به نه چندان خشک، سرد و ییلاق متمایل به استپ و نیمه خشک تا کویری برخوردار است
روستای میمند
روستای میمند واقع در استان کرمان تنها یک نمونه از جاذبه‌های گردشگری خاص استان است. این روستای باستانی از معدود موارد معماری صخره‌ای است که به شکلی گسترده در تمامی ساختار روستا استفاده شده است. نمونه‌های معماری صخره‌ای هر چند که در دیگر کشورها نیز به طور معدودی به چشم می خورند؛ اما هیچ کدام جاذبه‌های فرهنگی، تاریخی و گردشگری میمند را ندارند. به عنوان نمونه مهم ترین شاخصه این روستا در مقایسه با مواردی چون دهکده کاپادوکیه‌ی ترکیه، مسکونی بودن واحدهای صخره‌ای میمند است که این خصوصیت در سایت‌های مشابه میمندکم تر دیده می شود.
باغ سنگی بلورد سیرجاناین باغ از شاهکارهای تاریخ است . در نزدیکی دهستان بلورد واقع در روستای میاندوآب و در فاصله ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی سیرجان و به دست فردی ناشنوا به نام “درویش خان گنگ اسفندیار پور” که به کشاورزی اشتغال داشته حدود ۳۰ سال پیش ساخته شده است . این در حقیقت یادگار گلستانی است که وی روزگاری از دست داده و به خیال خودش بوستانی از سنگ و چوب را به این منظور ساخته است . با این اندیشه که دیگر ظالم، باغ سنگی او را نمی گیرد و با چنین امیدی عمر خود را گذرانده است .
کلوت های شهداد :
از جمله جاذبه‌های طبیعی کرمان که شکوه و عظمت آن هرگز در باور نا آشنایان نمی‌گنجد، کویر است. از زیباترین بخش‌های کویر که تماشای آن به یک رویا شباهت بیشتری دارد، دیدار از کلوت‌های کویر است که در هیچ یک از بیابان های دنیا نمی توان چنین مناظر زیبایی دید.
کلوت ها در فاصله ۴۰ کیلومتری شرق و شمال شرقی شهداد قرار دارند این عوارض که بر اثر فرسایش آبی و بادی شدید به وجود آمده اند به خاطر شگفتی های آن شهرت جهانی دارند . این کلوت ها از دور به خرابه های شهری بزرگ می مانند که توصیف های گوناگونی از قبیل بزرگترین شهر کلوخی جهان ، شهر افسانه ای کلوت ها ، شهر خیالی ، شهر لوت و یا ساحره لوت از آن شده است .
گرمترین نقطه ایران وجهان و گودترین نقطه ایران در این منطقه قرار دارد منطقه گندم بریان دمای بالای ۶۵ درجه سانتیگراد را در سایه دارد. سوراخ نبودن لایه اوزون در فضای بالای کویر لوت و خاصیت آفتاب درمانی و ماسه درمانی از قابلیت های مهم این منطقه می باشد.در حال حاضر علاوه بر جاده آسفالته بین شهداد و کلوت‌ها، کمپ‌های کویری ساخته شده که می‌تواند برای اسکان شبانه مورد استفاده قرار گیرد.
جاذبه‌های تاریخی
مجموعه گنجعلی‌خان که شامل: میدان، بازار، حمام، ضرابخانه، مدرسه، مسجد، چهار سوق و آب انبار است. معمار زبردست این مجموعه سلطان محمد معمار یزدی بوده است. مجموعه گنجعلی‌خان از شگفت‌انگیزترین آثار تاریخی عصر صفوی استان کرمان محسوب می‌شود.
میدان گنجعلی‌خان
این میدان همانند میادین اصیل ایرانی مستطیل شکل است، در سه ضلع آن بازار واقع شده و در ضلع دیگر آن مدرسه گنجعلی‌خان قرار دارد این میدان در مرکز داد و ستد شهر قدیم واقع است، طول آن ۱۰۰ متر و عرض آن ۵۴ متر است.
حمام گنجعلی‌خان
حمام گنجعلی‌خان در سمت راست بازار گنجعلی‌خان واقع است. این حمام مجموعه‌ای از تلفیق هنر معماری و کاربردی مصالح گوناگون با فضایی متناسب و مردم وار است. حمام اثری بدیع با کاشی کاری‌های زیبا، گچ بری‌ها، مقرنس‌کاری ها و کاربندی هایی است که هر بیننده را به تحسین وا می‌دارد. حمام تا حدود ۶۰ سال پیش دایر بوده است اما در حال حاضر نقش و کارکرد توریستی پیدا کرده و به موزه مردم شناسی تبدیل شده است.
مجموعه بازار
پیکره به هم تنیده بازار در مرکز بافت قدیم کرمان با مظاهر زیبایی از ادوار گذشته به یادگار مانده است و ویژگی‌های معماری آن بینندگان را متحیر می‌کند. بازار کرمان یکی از مهمترین بازارهای ایرانی به شمار می‌رود مجموعه های با ارزشی را در خود جای داده است از جمله مجموعه گنجعلی‌خان، ابراهیم خان، وکیل و….
گنبد جبلیه
در منتهی علیه شرقی کرمان گنبد بزرگ و عجیبی قرار دارد، این گنبد هشت ضلعی تماما از سنگ است. در هشت طرف آن هشت در به عرض ۲ متر قرار گرفته است. که اخیرا برای استحکام بنا و جلوگیری از خرابی آن، درگاه‌ها را با سنگ مسدود کرده و فقط یکی را باز گذاشته‌اند قدمت این گنبد را می‌توان به پیش از اسلام مربوط دانست این گنبد در سال ۱۳۸۳ به موزه سنگ جبلیه تبدیل شد.
جاذبه‌های تاریخی در جیرفت
تپه‌های کنار صندل: براساس نتایج حاصله از پنج فصل کاوش عملی باستان‌شناسی در تپه‌های کنار صندل جیرفت تپه کنار صندل جنوبی بقایای یک قلعه است که در مرکز شهر دنیای باستان احداث شده است و طی کاوش‌ها بخشی از حصار و فضاهای معماری مسکونی شهرنشینی آشکار شد. تپه کنار صندل شمالی را می‌توان بقایای یک بنای عظیم و با شکوه مذهبی بر شمرد که به لحاظ ابعاد و اندازه بسی بزرگتر از زیگورات‌های شناخته شده در میان رودان و ایران است. این سازه با شکوه که دو سکوی عظیم آن آشکار شده است به احتمال ترتیب به یقین در سه طبقه و با میلیون‌ها قطعه خشت برپا شده است.

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

شناسایی عوامل انگیزشی و بررسی سطح رضایت گردشگران خارجی از سفر به استان …

بر اساس نظریه ی سطح انگیختگی بهینه نیز می توان مسئله بالا را توضیح داد. آن دسته از افراد که از سطح انگیختگی پایینی برخوردارند، به دنبال انتخاب هایی هستند که ریسک کمتری دارد و به همین سبب محل های تکراری، رضایت بیشتری برای آن ها فراهم می کند. از جهت دیگر افرادی که از سطح انگیختگی بالایی برخوردارند، محل های جدید،غذاهای جدید و مسایل چالش برانگیز، موجب رضایت بیشتری برای آن ها می شود.
اما نکته دیگر که باید بدان توجه داشت ، انگیزه تکرار سفر به یک مقصد گردشگری است در ادامه پنج دلیل مورد اشاره آمده است :
کاهش ریسک تجربه های نامطلوب؛
اطمینان از نوع افرادی که با ان ها برخورد خواهند داشت؛
ایجاد ارتباط عاطفی با زمان کودکی؛
تجربه جنبه هایی از مقصد که در سفر قبلی فرصت آن فراهم نشده است ؛
همراهی برای آشنا کردن دیگران نسبت به مقصدی که موجب تجربه ی رضایت بخش برای گردشگر شده است (رنجبریان و زاهدی،۱۳۸۶).
مطالعاتی وجود دارد که ارتباط مستقیم بین “رضایت” و “وفاداری” گردشگر را از مقصدی که به آن سفر کرده است نشان می دهد. در ذیل به تعدادی از آن ها اشاره می شود:
اوپرمان[۸۱](۲۰۰۰) ، وفاداری به مقصدِ (اشتیاق بازگشت گردشگر به مقصدی که قبلاٌ از آن دیدن کرده است) ساکنین نیوزیلند را در مورد سفر به استرالیا مورد بررسی قرار داد. از افراد مورد بررسی در مورد تعداد مسافرت هایشان به استرالیا در طول ۱۰ سال گذشته (۱۹۸۵-۱۹۹۵) سوال شد. نتایج تحقیق نشان داد که افراد مورد بررسی ۴ الی ۵ بار در طول این زمان به استرالیا سفر کرده اند که نشان دهنده وفاداری آنها به مقصد یا اشتیاق سفر دوباره آنها به مقصد بوده است(اپرمان،۲۰۰۰).
یون و ایسال[۸۲] (۲۰۰۵)، اثرات انگیزه و رضایت را بر وفاداری به مقصد مورد مطالعه قرار دادند. نتیجه مطالعه رابطه مستقیم بین رضایت از تجربه سفر و وفاداری به مقصد را نشان داد. انگیزه های کششی رضایت را کاهش می دهند. انگیزه های رانشی برای رضایت سفر اهمیتی ندارند اما برای مقصد مهم اند.فاکتورهای انگیزه های رانشی عبارتند از: هیجان انگیز بودن سفر، دانسته ها/آموزش، آرامش، موفقیت، با هم بودن خانواده، ایمنی/سرگرمی و دور از خانه بودن/بینش.
فاکتورهای انگیزه های کششی عبارتند از: جو مدرن/فعالیت های مدرن، فضای وسیع، آب و هوای پایدار، مناظر طبیعی، فرهنگ متفاوت، تمیزی/خرید، غذای محلی/ فعالیت های شبانه، شهر یا روستای جالب و جذاب و ورزش های آبی (یون و ایسال،۲۰۰۵).
نتایج مطالعات کازاک و رمینگتون (۲۰۰۰)، نشان داد که سه متغیر رضایت کلی، احتمال بازدیدهای بعدی و احتمال توصیه بازدید مقصد به دیگران به میزان زیادی توسط خصوصیت های مقصد تحت تأثیر هستند. این خصایص عبارتند از: ارزش کلی پول، استاندارد کیفی وسایل رفاهی، سطح خدمات رفاهی، احساس امنیت و ایمنی، مهمان نوازی، پاکیزگی، بهداشت و تنوع و کیفیت غذا.این مطالعه نشان داد که لزوماٌ گردشگران راضی دوباره از مقصد بازدید نمی کنند اما باز هم با پیام های دهان به دهان مثبت امکان جذب گردشگران بعدی به مقصد مورد نظر وجود دارد (کوزاک و رمینگتون،۲۰۰۰).
بیگن[۸۳] و همکارانش (۲۰۰۱)، دریافتند که درک وجه استنباط شده از مقصدگردشگری مقدمه ای از درک کیفیت، بهداشت، قصد بازگشت و اشتیاق برای توصیه مقصد سفر به دیگران می باشد. کیفیت به عنوان فاکتوری است که عامل ایجاد رضایت و اشتیاق بازگشتن به مقصد است و رضایت می تواند منجر به توصیه مقصد به دیگران باشد. با این وجود هیچ رابطه ای بین “رضایت برای بازدید دوباره” و “توصیه مقصد به دیگران” وجود ندارد (بیگن و همکارانش،۲۰۰۱).
هسو و کانگ[۸۴] (۲۰۰۷)، رابطه بین مشخصه های سفر و آگاهی گردشگران بین المللی بر احتمال بازدید دوباره از هنگ کنگ را مورد بررسی قرار دادند. نتیجه مطالعه نشان داد که بسته تورها به بازدید کنندگانی فروخته شد که برای بار اول به مقصد مورد نظر سفرمی کردند در حالی که مسافرین تجاری/کاری و کسانی که برای ملاقات دوستان و اقوام مقیم در مقصد می رفتند به صورت مستقل از تورها سفر کردند. گردشگرانی که برای بار اول به مقصد مورد نظر سفرمی کردند حداقل زمان را در هنگ کنگ سپری می کردند (۵/۳ شب) در حالی که کسانی که برای ملاقات دوستان و اقوام مقیم در هنگ کنگ آمده بودند زمان بیشتری را در آنجا صرف کرده اند (۷ شب). بازدیدکنندگانی که دوباره به هنگ کنگ سفر می کردند بیشتر از همه در آنجا ماندند. مسافرین سفرهای تجاری بیشترین تعدد مسافرت را به هنگ کنگ داشتند. بازدید کنندگان از سفر به هنگ کنگ راضی بودند، هر چند یافته ها نشان داد که رضایت لزوماٌ منجر به وفاداری و اشتیاق بازگشت دوباره به مقصد نمی شود و به این دلیل که بعضی از گردشگران با وجودی که از سفرشان به هنگ کنگ راضی بودند احتمال بسیار کمی برای بازگشتشان به آنجا وجود داشت ) هسو و کانگ،۲۰۰۷).
تورس و کلین[۸۵] (۲۰۰۶)، دریافتند که شاد سازی مشتری، شاخص بهتری برای ارتباط مشتری است تا رضایت مشتری، چرا که مشتریان خوشحال بیشتر به مقصد وفادارند و بیشتر سفر به مقصد را به اطرافیانشان توصیه می کنند(تورس و کلین،۲۰۰۶).
بنت و راندل تیل[۸۶] (۲۰۰۴) ، دریافتند که رضایت و وفاداری دو ساختار متفاوت هستند. سطح بالای رضایت دلالت بر سطح بالای وفاداری مشتریان ندارد(بنت و راندل تیل،۲۰۰۴).
ویور[۸۷] و همکارانش(۲۰۰۷)، ارتباط بین متغیرهای قابل پیش بینی (طول مدت ماندن، تعداد افراد در سفر، انواع پکیج های مسافرتی، تعداد کشورهایی که مورد بازدید قرار می گیرند، و تعداد کشورهایی که به منظور تفریح به آنها سفر می شود) و متغیرهای شاخص (رضایت، کیفیت خدمات، ارزش پول، و احتمال بازگشت و بازدید دوباره) را مطالعه کردند. مطالعه نشان داد که بیشتر شهرهایی که گردشگران بازدید کردند، جاهایی بودند که کیفیت خدمات آنها از طرف گردشگران تایید شده بود .گردشگر های مستقل (دارای دوست وآشنا در مقصد) احتمال بیشتری برای بازگشت به مقصد نسبت به توریست هایی که با بسته تور مسافرت می کنند، داشتند. با این حال گروه دیگر کیفیت خدمات را بالاتر از گروه مستقل ارزیابی کردند. این مساله احتمالاٌ به این دلیل است که بسته تور توسط مدیران تور برنامه ریزی شده و گردشگران کیفیت بالای خدمات را از راهنمای تور، هتل و رستوران ها دریافت کرده اند. تمرکز استراتژی های بازاریابی بر اپراتورهای تور به جای گردشگری مستقل یک توصیه است. در این مطالعه تعداد کشورهایی که مورد بازدید قرار می گیرند و ارزش پول، همبستگی کمتری با احتمال بازدید دوباره از مقصد داشتند(ویور و همکارانش،۲۰۰۷).
هویی و همکاران (۲۰۰۷)، دریافتند که احتمال سفر دوباره به سنگاپور رابطه مثبتی با سطح رضایت کلی توریست دارد. با این حال، سنگاپور کشور کوچکی است و گردشگران می توانند کل کشور را در عرض چند روز ببینند. با وجودی که گردشگران سطح بالایی از رضایت را در مورد سنگاپور داشتند، تمایل بیشتری به توصیه سفرهای دیگری که رضایت یکسانی در مورد آنها به دست آورده بودند داشتند) هویی و همکارانش،۲۰۰۷).
مورفی[۸۸] و همکارانش(۲۰۰۰)، دریافتند که محیط (مثل طبیعت و فرهنگ) و زیر ساخت ها (مانند؛ خرید، غذا و محل اقامت) بر درک کیفیت، ارزش تجربیات گردشگر و قصد بازدید دوباره از مقصد اثر می گذارد (مورفی و همکارانش،۲۰۰۰).
به طور خلاصه چنین می توان بیان کرد، در طی مرحله قبل از سفر، تصویر مقصد به وسیله عوامل شخصی (انگیزه ها،عوامل جمعیت شناختی) و عوامل محرک(منابع اطلاعاتی،تجارب گذشته)شکل می گیرد.هنگامی که افراد در مرحله ی مسافرت قرار می گیرند،چندین ویژگی از مقصد سفر مانند هتل ها، رستورانها، مراکز خرید، فرودگاه و… را تجربه می کنند،در این مرحله گردشگر انتظارات خود از مقصد را با تجربیات واقعی که در طول مرحله سفر رخ می دهد ، مقایسه می کند.اگر تجارب واقعی چیزی بیش از حد انتظار باشد رضایت گردشگران را در پی دارد و برعکس.گردشگران راضی در مرحله بعد از سفر با احتمال بیشتری به بازدید مجدد و تمایل به توصیه کردن مقصد سفر علاقه مندند. آنچه را که در این فصل بیان شد را می توان در نگاره شماره ۸ ، مشاهده کرد:
نگاره شماره ۸ : چارچوب پژوهشی
رضایت/عدم رضایت
قصد بازگشت
تمایل به توصیه
عوامل شخصی:
-جمعیت شناختی
-عوامل انگیزشی
تجربه واقعی
تصویر (انتظارات)
عوامل تحریک کننده:
-منابع اطلاعاتی
-تجربه گذشته
منبع :راکتیدا،۲۰۰۹
۲-۱۵ پیشینه تحقیق
تحقیقات قابل توجهی در زمینه گردشگری انجام شده است که هر کدام به بررسی بعدی از ابعاد گسترده این صنعت پرداخته اند.در زیر تعدادی از تحقیقات را مشاهده می کنید که از نظر موضوعی ،مشابه تحقیق انجام شده می باشد،که به اختصار به آن ها اشاره می شود:
۱-بررسی عوامل مؤثر در انتخاب مقصد گردشگری( مطالعه ی گردشگران ایتالیایی در ایران (

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

بررسی جامعه‌شناختی رابطه بین دل‌بستگی سازمانی و رضایت شغلی دبیران شهرستان کوثر۹۳- قسمت ۱۰

برآورد رضایت شغلی از عملکرد کارمندان[۴۰]
اگر به‌طور مثال یک مدیر بفهمد که روزانه ۵% از کارمندانش غایب هستند و در عوض ۱۰% از کارکنان در شرکت رقیب غایب هستند در اینجا مدیر بایستی خرسند باشد، این موضوع نشان می‌دهد که کارگران شرکت او از کارگران شرکت رقیب راضی‌تر هستند. البته عواملی به‌جز رضایت شغلی ممکن است به این تفاوت دامن بزند، اما با فرض این مطلب که سایر عوامل نقشی را ایفا نمی‌کنند، میزان کم غیبت، افزایش روحیه کارکنان را در پی دارد.
نکته اصلی این‌که ما غالباً به‌واسطه ابزار غیرمستقیم می‌توانیم رضایت شغلی و یا عدم رضایت کارمندان را پیدا کنیم. ما می‌توانیم چنین اطلاعاتی را از تغییرات ابعاد عملکرد کارکنان یا مقایسه عمل آن‌ها با عمل افراد همانندشان در گروه‌های دیگر به دست آوریم. تغییرات یا تفاوت‌هایی در کارگریزی، تأخیر و… ممکن است اشاره‌ای بر سطوح مقایسه‌ای رضایت در میان گروه‌های متعدد کارمندان باشد.
جلسات دسته‌جمعی: (جلسات حل مشکلات[۴۱])
فن مفید دیگر برای ارزیابی رضایت شغلی جلسات ویژه‌ای است که در آن افراد به بیان مشکلات و اعتراض‌های خود به‌طور رویاروی تشویق می‌شوند. اگر چنین جلساتی به‌طور دقیق انجام گیرد، به‌طور مخفی و پنهانی باقی نخواهد ماند و بررسی و حل خواهند شد و قدم‌هایی برای حل آن‌ها برداشته خواهد شد. البته حس تمایل به بزرگ کردن مشکل در این جلسات خطر محسوب می‌شود، به‌طوری‌که حتی یک مشکل جزئی به یک مشکل بزرگ لاینحل تبدیل می‌شود. هرچند این مشکل با ترغیب شرکت‌کنندگان به بررسی جنبه مثبت آن قابل حل است. در صورت قابل عمل بودن روش فوق، جلسات و نشست‌های رویاروی می‌تواند فن مفیدی برای درک عوامل یا وضعیت‌هایی باشد که تمایل به کاهش روحیه کارمندان دارند.
پرسشنامه‌ها و نظرخواهی‌ها:
ارزیابی رضایت شغلی از طریق گزارش‌های شخصی (فردی[۴۲]) هنگامی‌که رضایت شغلی از طریق ابزار رفتاری اندازه‌گیری می‌شود، عمومی‌ترین وسیله پرسشنامه‌ها و سنجش‌های ویژه می‌باشد. به‌طور خلاصه از کارکنان خواسته می‌شود تا پرسشنامه‌ای را که درزمینه‌ی عملکرد آن‌ها نسبت به کارشان است را تکمیل کنند. برای این منظور مقیاس‌هایی برای این کار اختصاص داده شده است و ازنظر رتبه تفاوت زیادی دارند. به‌عنوان‌مثال در JDI (Job Descriptive Index) اشخاص با فهرستی از صفات مشخص می‌شوند و از آن‌ها خواسته می‌شود تا در مورد جنبه عمومی‌ (کلی) کار خود توضیحی بدهند. شکل جالب این مقیاس این است که عکس‌العمل‌ها را از پنج بعد مجزای شغلی اندازه‌گیری می‌کند.
در ارزیابی‌های وسیع دیگر از رضایت شغلی (پرسشنامه مینه‌سوتا) افراد معیار رضایتی که از جنبه‌های گوناگون کار دارند را اندازه‌گیری می‌کنند (مثل مقدار مسئولیت، فرصت‌های برای پیشرفت و پرداخت‌ها) این‌چنین معیارها از عدم رضایت تا رضایت کامل درجه‌بندی می‌شوند. معیارهای دیگر که مربوط به رضایت شغلی می‌باشند به‌طور مشروح بر ابعاد ویژه این نگرش‌ها متمرکز است. به‌عنوان‌مثال پرسشنامه رضایت پرداختی، همان‌طور که از نامش پیداست در ابتدا در ارتباط با نگرش‌هایی درباره ابعاد مختلف پرداخت می‌باشد. این معیار رضایت افراد را نسبت به سطح پرداخت نشان می‌دهد.[۴۳] بسیاری از سازمان‌ها برای تعیین سطوح رضایت شغلی کارکنان، از نگرش سنجی استفاده می‌کنند.
شاید دقیق‌ترین و رایج‌ترین ابزار اندازه‌گیری ساخته‌شده برای سنجش رضایت شغلی، شاخص توصیف شغلی (JDI)[44] باشد که در دانشگاه کرنل تدوین شده است. در این شاخص، پاسخ‌دهندگان در زیر چند عبارت کوتاه و یا وصفی که هر یک از جنبه‌های پنج‌گانه موقعیت کاری را شرح می‌دهد، پاسخ می‌دهند (استوارت ازکمپ، ترجمه فرهاد ماهر، ۱۳۶۹: ۲۵۸). در مدل JDI پنج عامل عمده به‌عنوان ابعاد رضایت شغلی[۴۵] مطرح‌اند که عبارت‌اند از:
پرداخت:
میزان حقوق دریافتی و انصاف و برابری در پرداخت.
شغل:
حدی که وظایف شغلی، فرصت را برای آموزش و پذیرش مسئولیت فراهم می‌آورد.
فرصت‌های ارتقاء:
قابلیت دسترسی به فرصت‌ها برای پیشرفت.
سرپرست:
توانایی‌های سرپرست یا سرپرستان برای نشان دادن علاقه و توجه به کارکنان (اسمیت، ۱۹۶۹).
پیوند میان رضایت شغلی و کارکرد:
کارکرد بهترین کارکنان سازمان به پاداش‌های اقتصادی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی بالاتر می‌انجامد. اگر این پاداش‌ها از دیدگاه کارکنان عادلانه و برابر به شمار آید آنگاه رضایت شغلی پدید می‌آید از سوی دیگر اگر احساس چنین باشد که پاداش‌ها نابرازنده‌تر از کارکرد است نارضایتی یا خشنودی پدیدار می‌گردد.
میزان رضایت فرد به تعهد بیشتر یا کمتر وی اثر می‌گذارد که آن نیز بر کوشش و سرانجام کارکرد او نفوذ می‌کند. میزان سن افراد نیز در رضایت شغلی مؤثر است و به‌طوری‌که تحقیقات مختلف نشان داده است با بالا رفتن سن موقعیت شغلی و به دنبال آن رضایت شغلی افراد افزایش می‌یابد.
۲ـ۱ـ ۸ ـ تئوری سیستم اجتماعی و دیدگاه آن در مورد رضایت شغلی
دکتر علاقه‌بند در کتاب اصول مدیریت آموزشی بیان می‌نماید که تئوری سیستم اجتماعی اعتقادش بر این است که رفتار یا عمل معین در هر سازمانی نتیجه تعامل انتظارات سازمان با نیازها و پیش‌آمدگی‌های آن است.
می‌توان تصور کرد که یک عمل یا رفتار معین به‌طور همزمان از هر دو بعد هنجاری و شخصیتی اثر می‌پذیرد و هر عملکرد در نظام سازمانی تابعی از تعامل میان نقش و شخصیت است.
به‌عبارت‌دیگر رفتار اجتماعی یا سازمانی هنگامی بروز می‌کند که فرد می‌کوشد با محیط یا موقعیتی که متشکل از الگو‌ها، انتظارات و الزامات رفتاری است که به طریقی موافق با الگوی نیازها و پیش‌آمدگی‌های خویش سازگار شود. میزان تأثیر انتظارات سازمانی و نیازهای فردی با رفتار با سازمان خاص نقش خاص و فردی که آن نقش را بر عهده می‌گیرد متغیر است (علاقه‌بند، ۱۳۷۰).
۲ـ۱ـ۹ـ منبع کنترل و رضایت شغلی
در تحقیق انجام‌شده توسط شورای تحقیقات آموزش توسعه ایالت فلوریدا، به سرپرستی جان ویهامان[۴۶] مشخص گردیده، انگیزش کاری، فاکتورهای منتخب محیطی و منبع کنترل با رضایت شغلی ارتباط دارد.
در تحقیق دیگر تحت عنوان تأثیر منبع کنترل بر انگیزش ارتباطی، اضطراب و دلواپسی و رضایت نتیجه گرفته شد که افرادی که دارای منبع کنترل بیرونی هستند، برقراری ارتباط را مفید نمی‌دانند؛ و لذا آن را رضایت‌بخش نمی‌بینند و سعی دارند تا از برقراری ارتباط خودداری نمایند. این افراد در مقایسه با درون‌گرایان، میل دارند تا با تشریفات زیاد دست به برقراری ارتباط بزنند (روبین آلین) در تحقیق انجام‌شده تحت عنوان منبع کنترل درس معلم و رضایت شغلی نتیجه زیر حاصل‌ شده است:
این تحقیق که با معلمین (۸۳ تن) دبیرستان‌ها انجام‌شده نشان می‌دهد که این دو دارای همبستگی هستند یعنی اینکه معلمین که احساس کنترل درونی قوی‌تری داشتند، در مقایسه با معلمین که قدرت کنترل ضعیفی داشتند از رضایت شغلی بیشتری برخوردار بودند. یکی دیگر از تحقیقات انجام‌گرفته تحت عنوان تأثیرات منبع کنترل، استرس شغلی و ناراحتی‌های روانی بر رضایت شغلی در بین پرستاران که با ۳۴ نفر پرستار انجام‌شده، نشان داده شده که استرس کاری بیشتر و علائم عمیق‌تر آن، به‌طور مشهود با رضایت شغلی همبستگی منفی داشتند و همچنین منبع کنترل بیرونی با رضایت شغلی دارای تناسب منفی بود. تعامل بین رفتار افراد مافوق و منبع کنترل و تأثیر آن بر روی رضایت شغلی آن‌چنان‌که موردنظر معلمین حرفه‌ای است، عنوان تحقیقی که توسط یو، اس، وی[۴۷] انجام ‌شده است.
این تحقیق تعامل بین روش کار و عوامل شخصیتی مؤثر بر کنترل را بر روی رضایت شغلی معلمین حرفه‌ای مورد مطالعه قرار می‌دهد. این تحقیق از طرح ۲×۲×۲ برای کشف و دستیابی به سه متغیر مستقل استفاده می‌کند.
۱ـ وجوه توجه و قدردانی در رفتار مدیران مافوق
۲ـ وجوه ابتکاری در رفتار مافوق برای برقراری ارتباط
۳ـ منبع کنترل
نمونه آماری شامل ۱۸۵ نفر از معلمین مدارس حرفه‌ای اوهایو بود. در این مطالعه نتایج به‌دست‌آمده حکایت از آن دارد که جنبه قدرشناسی رفتار مدیران، تأثیر زیادی بر روی رضایت شغلی معلمان دارد. جنبه‌های ابتکاری رفتار مدیر چندان مورد تأیید این مطالعه قرار نگرفتند.
اگرچه مشهود است که معلمانی که تحت نظارت یک رئیس منظم هستند از رضایت بیشتر برخوردارند؛ و نهایتاً اینکه منبع کنترل تأثیر مهمی در ایجاد رضایت شغلی در معلمین دارد. وقتی‌که مؤلفه‌های قدرشناسی و توان ابتکار با یکدیگر تلاقی کردند، بیانگر تصویری (عالی ـ عالی) از مدیر بودند. هنگامی‌که منبع کنترل و قریحه خلاقیت باهم تلاقی می‌کردند افراد دارای کنترل درونی از رضایت شغلی بیشتری برخوردار بودند و زمانی که تأثیرات تعاملی بین قدرشناسی و منبع کنترل مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند، معلمین دارای منبع کنترل درونی رضایت بیشتری از خود نشان می‌دادند و هنگامی‌که سه مؤلفه باهم تلاقی می‌کردند تصویر (عالیـ عالی) از مدیر، فقط برای افرادی که به‌صورت درونی کنترل می‌شوند، معنادار بود.
۲ـ۱ـ۱۰ـ مدلی از رضایت‌مندی شغلی
فرات و استارک[۴۸] (۱۹۷۷) مدل مفیدی از فرایند رسیدن به رضایت‌مندی و عوامل مؤثر بر آن را ارائه کرده‌اند. طرح سیستماتیک این طرح در نمودار نشان داده شده است اما برای روشن شدن تلویحات آن شرح مختصری لازم است.
برای شرح موضوع، بهترین نقطه برای شروع این مدل، جعبه سمت راست است که ساختار نیاز مستخدم نام‌گذاری شده است. آن یکی از تعیین‌کننده‌های انگیزش شغلی که بر قابلیت تولید که به‌نوبه خود بر پاداش‌ها تأثیر می‌کند نافذ است. باوجوداین، در هر یک از مراحل دیگر تعیین‌کننده‌ها وجود دارند که در بالای جعبه‌ها نشان داده شده‌اند. دیگر تعیین‌کننده‌ها با عامل علی مقدم به‌طور بلافاصله ترکیب می‌شوند تا به تعیین عاملی بعدی کمک کند. برای نمونه انگیزش شغلی یک عامل مؤثر در بهره‌وری است، اما تنها عامل نیست. بهره‌وری تحت تأثیر طرح کار (آسان یا مشکل) نیز قرار دارد، عوامل مربوط به فرد مثل مهارت‌ها و توانایی‌ها، عوامل گروهی مثل هنجارها که شوق تولید یا عکس آن است، عوامل سازمانی مثل ارتباط با دیگر گروه‌های کاری که در کار کلی درگیرند و مانند آن کلاً در بهره‌وری و قابلیت تولید تأثیر می‌کنند، بعد پاداش‌هایی که کارگر دریافت می‌کند نیز در موقعیت کاری، تعیین‌کننده ارضاء نیاز است، اما نیازها جدای از شغل نیز قابل ارضاء شدند. لذا این دو نوع ارضای نیاز ترکیب می‌شوند تا ساختار کلی نیازهای فرد را تعیین کنند. همین‌طور، ارضاء نیاز در شغل تنها تعیین‌کننده رضایت‌مندی شغلی نیست. تدارک کارگر در باب عدالت و رعایت انصاف در اعطای پاداش و توقعاتشان از ارضاء آینده نیاز (که در جعبه بزرگ پایین شکل آمده است) نیز ازجمله عوامل مهم در تعیین رضایت‌مندی شغلی محسوب می‌شود، سرانجام رضایت‌مندی شغلی به‌طور مستقیم ادامه شغل را در برابر ترک آن تعیین می‌کند و طبیعتاً تنها مستخدمانی که به کار خود ادامه می‌دهند از پاداش و ارضای نیازها بالقوه می‌توانند بهره‌مند شوند (فرات و استارک، ۱۹۷۷).
۲ـ۱ـ۱۱ـ عوامل مؤثر در رضایت شغلی
هرچند سطوح مطلق رضایت شغلی را با احتیاط باید مورد تعبیر و تفسیر قرارداد، سطوح نسبی آن در رابطه با شرایطی که موجب افزایش یا کاهش رضایت‌مندی می‌شود، حاوی اطلاعات مفیدی است سطوح نسبی هنگامی موردبحث قرار می‌گیرند که گزارش‌های پژوهشی به مقایسه رضایت‌مندی شغلی دو یا چند گروه یا شرایط رفتاری گوناگون می‌پردازند. عواملی را که بر رضایت‌مندی شغلی تأثیر می‌کنند می‌توان به عوامل درونی، محتوایی یعنی عواملی که جزء ذات کار محسوب می‌شوند و عوامل زمینه، بیرونی تقسیم کرد.
عوامل زمینه به‌نوبه خود به شرایط کاری یا موقعیت‌های غیرشخصی کار و مناسبت‌های بین شخصی در کار تقسیم می‌شوند.
ـ ماهیت کار[۴۹]:
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که صفات و خصوصیت کار با رضایت‌مندی شغلی مرتبط است. احتمالاً اساسی‌ترین صفت در اینجا آن است که کار برای فرد موردنظر باید ازنظر شخصی جالب و معنی‌دار باشد. به‌وضوح این ویژه سازی رضایت‌مندی از کار، آن را تابع طیف وسیعی از تفاوت‌های فردی می‌کند، لذا برای افرادی با مجموعه ارزش‌ها، توانایی‌ها و زمینه‌ها، می‌توان نوع خاص کاری را پیدا کرد که ازنظر شخصی جالب باشد، درحالی‌که برای افراد دیگر با مجموع ارزش‌ها، توانایی‌های متفاوت، همان کار کاملاً بی‌معنی جلوه می‌کند.

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است