منبع تحقیق با موضوع احکام شرعی، ناخودآگاه، صدق و کذب

دانلود پایان نامه

ن واژه با موصوف واقع شدن یا اضافه شدن به عنوان های دیگر دارای دامنه ی وسیعی شده است. گاهی پا به پای قطع با دامنه و مباحثی که قطع در علم اصول به خود اختصاص داده، پیش می رود و همانطور که در اصول مباحثی تحت عنوان قطع نوعی، قطع فعلی، قطع طریقی، قطع موضوعی، قطع قطاع، قطعی الدلاله، قطعی الثبوت و حکم قطعی و … مورد طرح و بحث می باشد، همین مباحث با محوریت ظن مطرح می شوند یعنی ظن نوعی، ظن فعلی، ظن طریقی و موضوعی، ظن غیر متعارف، ظنی الدلاله، ظنی الثبوت و حکم ظنی و … . علاوه بر آن مباحثی هم مختص به خود ظن می باشد که مطرح می گردد.
گرچه در نگاه اجمالی اولیه به نظر می رسد علمای علم اصول در مورد ظن چند دسته اند. یک عده ظن را مطلقاً نپذیرفته اند و با استناد به آیاتی که نهی از تبعیت از ظن می کند مطلقاً آنرا غیر معتبر می دانند و دستاویزی به آن را موجب هلاکت می دانند ولی این گروه ناخودآگاه دستشان از منابع استدلالی خالی می شود چرا که قطع آنقدر وفور ندارند که همه جا مشکل را حل کند و ناگزیر به تمسک به ظن می باشند.
عده ای هم مطلقا آنرا حجت می دانند و هر کجا ظن باشد بر آن به مثابه قطع حکم بار می کنند که این هم با توجه به معنای تشکیکی که برای ظن قائل شدیم در مراحل پایین و نزدیک به شک چندان پسندیده نیست که بخواهد در رتبه ی قطع باشد و آن احکام را دارا باشد.
با توجه به ایرادهای وارد بر این دو گروه، عده ای حد وسط را قائل شده اند و همه ی ظنون را نپذیرفته اند. ولی اینکه چه ظنونی مورد قبول واقع می شود و چه ظنونی مطرود می باشد. در حقیقت در شناخت درجه ی ظن و اعتبار دادن به آن یک حکم اولیه ی عدم اعتبار بر مطلق ظن زده اند و سپس مواردی که در کتاب و سنت و حتی عقل دارای رتبه ی بالای ظن باشد را با دلیل از حکم عدم اعتبار خارج کرده اند و به آن جامه ی حجیت و اعتبار پوشانده اند و یا بالعکس همه ی ظنون را پذیرفته اند و مواردی که در کتاب و سنت و عقل دارای درجه ی پایین ظن باشد را از حکم اعتبار خارج کرده اند. لذا عناوینی تحت عنوان ظن مطلق، ظن انسدادی، ظن غیر معتبر، ظن عام، ظن الحجه، ظن خاص، ظن معتبر، ظن شرعی یا ظن مخصوص مطرح کرده اند. ابتدا تعریفی از خود ظن در اصطلاح اصولییون بیان می گردد. سپس به نحو مختصر به معرفی عناوین مختلف حول محور ظن پرداخته می شود.
1-3-1. تعریف ظن در علم اصول:
در اصطلاح اصول می توان برای ظن دو تعبیر یافت: 1- «تجویز أمرین فیما زاد لأحدهما مزیه علی سائرها 47؛ جواز دو امر در صورتی که یکی از آنها بر دیگری مزیتی داشته باشد.» با این تعبیر دو نوع ظن داریم: الف- امری که مزیتی بر دیگری داشته باشد که ظن راجح نامیده می شود و در اسستخراج حکم شرعی این ظن عنوان «غلبه ظن» مجتهد را پیدا می کند [که برخی آنرا به یقین معنی کرده اند حال آنکه این امر صحیح نیست]
ب- امر دیگر ظن مرجوع می باشد که شرعاً جزء اعتقاد منهی عنه قرار می گیرد و آیاتی که در مذمت ظن آمده ، مثل:« وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ48؛ هیچ دلیل علمی بر گفته ی خود ندارند و جز خیال و گمان دنبال نمی کنند» شامل این مورد می شود.49
2- «الطرف الراجح من طرفی التردد فی الذهن و قد یُطلق علی الاسباب التی تورث الظن بحسب الغالب50؛ طرفی که راجح باشد از بین دو طرفی که در ذهن مردد می باشد و گاهی بر اسباب و عواملی که غالباً موجب ظن می شود، اطلاق می شود.»
اما با توجه به معنایی که در لغت برای ظن قائل شدیم به نظر می رسد، تعبیر اول، تعبیر صحیحی نباشد و اصلاً ظن مرجوح معنی نداشته باشد، بلکه طرف مرجوح، وهم نامیده می شود و لذا تعبیر دوم صحیح تر به نظر می رسد. منتهی در هر دو تعبیر دو امر و دو طرف را مطرح می کند و لذا می گوید صحیح نیست که ظن و شک در مورد امری به کار رود که جز یک وجه احتمال بیشتر نداشته باشد؛ بلکه در حداقل دو احتمال و بیشتر مطرح می شود که اگر تجویز یکی از وجوه تقویت شود، آن وجه عنوان ظن به خود می گیرد. اگر مساوی باشد شک نامیده می شود.51
به نظر می رسد این حرف درستی باشد. به شرط آنکه منظور از دو طرف و دو امر، لزوماً دو طرف مثلاً وجودی نباشد. بلکه می توان نسبت به یک امر هم ظن پیدا کرد وقتی نسبت به صدق و کذب آن امر، یکی بر دیگری ترجیح داشته باشد. پس شاید بتوان تعبیر بهتر را اینگونه مطرح کرد که: «الاعتقاد الراجع مع احتمال النقیض»52 تا بحث دو امر مطرح نگردد. این اعتقاد یک صفت نفسانی است که در نفس ایجاد می شود مثل شک و علم و همین تعریف منطقی را اصولیون هم اتخاذ کرده اند و بر آن عنوان «علمی» گذارده اند53 و بحثهای زیادی را بر آن بار کرده اند.
1-4-3. عناوین مرتبط با ظن اصولی:
بعد از بیان معنی اصطلاحی ظن در علم اصول لازم است چند عنوان مرتبط با ظن در این علم معرفی شود:
ظن اجتهادی: ظنی که برای مجتهد اِثر اجتهاد را متبلور می کند.54
ظن اطمینانی: ظن متاخم للعلم: ظنی که به درجه ی اطمینان می رسد و نزد عرف قطع خوانده می شود و عرف احتمال خلافش را ساقط می کند.55
ظن انسدادی: ظن مطلق= ظن غیر معتبر= ظن عام: هر ظنی که دلیل انسداد کبیر بر حجیت و اعتبارش اقامه شود56 و برای قائل به عدم انسداد ظن غیر معتبر می باشد57 و دلیل انسداد وقتی با مقدمات حکمت همراه شود ظن عام می شود.58
ظن الحجه= ظن خاص= ظن معتبر= ظن شرعی= ظن مخصوص: این ظنون دلالت بر سبب ظن دارد و لو ظن فعلی ایجاد نکند (الحجه) 59. هر ظن شخصی یا نوعی که دلیل خاصی از عقل یا نقل بر صحتش دلالت کند به غیر ازدلیل انسداد کبیر (خ
اص)60و شارع آنرا معتبر کرده و حجت قرار داده (معتبر)61 .
ظن شانی= ظن نوعی: ظنی که برای غالب و نوع مردم به دست می آید62 و از این جهت معتبر است ولو ظن فعلی ایجاد نکند.63
ظن شخصی= ظن فعلی: ظنی است که برای شخص که اماره بر او قائم شده حاصل می شود هر چند برای دیگران ظن حاصل نشود.64 و هر جا واژه ی ظن به تنهایی آید مراد ظن شخص است.65
امتثال ظنی: امتثالی که تکیه بر ظن غیر معتبر دارد در صورتی که امکان احراز عملی در آن وجود داشته باشد.66
ظن الثبوت: خبری که به تعداد کمتر از تواتر ثابت شود.67
ظنی الدلاله: خبری که در دلالتش چیزی واقع شده باشد که مخل به فهم باشد.68
ظن غیر متعارف: ظنی که از اسبابی حاصل شود که نزد عقلا غیر متدارج باشد.69
قرینه الظنیه: قرینه ای که با مضمونش افاده ظن می کند.70
مظنونات: قضایایی که به وسیله ی آنها تبعیت غالب ظن با تجویز نقیضش صدق می شود.71
دلیل ظنی= الطرق الظنیه: دلیلی که افاده ی ظن به مؤدایش می کند. که اماره هم نامیده می شود.72
عمل به ظن= تعبد به ظن: اخذ احکام شرعیه مظنونه یعنی عمل بر وفق ظن که محدوده ی آن مورد اختلاف اصولیین است. برخی مطلق ظن را در این محدوده می دانند چنانکه نظر بیشتر اهل سنت است و برخی ظنون مخصوص را که با دلیل شرعی اثبات شوند داخل این محدوده می دانند . برخی تنها در صورت انسداد باب علم ظن را داخل آن می دانند و برخی به کلی ظن را رد می کنند.73
ظن مانع: ظنی که مانع از حجیت ظن دیگر باشد.74
ظن ممنوع: ظنی که بوسیله ی ظن دیگر ممنوع از حجیت باشد.75

  تحقیق رایگان درموردالگوریتم ژنتیک، ادبیات تحقیق، جستجوی محلی

1-4. ظن در اصطلاح علم اخلاق:
1-4-1. تعریف ظن در علم اخلاق:
وقتی واژه ی «ظن» را در علم اخلاق مورد بررسی قرار می دهیم در میان کتب اخلاقی کمتر می توان معنایی برای ظن به طور مستعمل پیدا کرد، مگر اینکه برخی از بزرگان علم اخلاق در تعریف ظن چنین گفته اند: «الظن عباره عما ترکن الیه النفس و تمیل الیه القلب؛ گمان آن است که فکر تو به آن اعتماد کند و قلب به آن مایل شود76 (و طبعأ در عمل ظاهر می گردد.)»
ظن در این علم یعنی تفسیر کردن هر کاری که از دیگران سر می زند،77 آنچه در نفس انسان از تصورات و خیالات و اوهام ایجاد می شود.78
بهترین تعریفی که می توان برای ظن در اخلاق ذکر شده و با معنای لغوی اش هم هماهنگ است این می باشد:«ترجیح خیر یا شر بر طرف دیگر، زمانی که احتمال هر دو وجود داشته باشد»79
1-4-2. عناوین مرتبط با ظن اخلاقی:
ظن به تنهایی استعمال بسیار کمی در علم اخلاق دارد و شاید بتوان قائل شد اصلا به تنهایی جایگاهی در اخلاق ندارد بلکه شامل دو عنوان سوء ظن و حسن ظن می شود.
در حقیقت هنگامی که این دو واژه در مورد مردم به کار می رود مفهوم روشنی دارد. مفهوم سوء ظن آن است که هرگاه کاری از کسی سرزند که قابل تفسیر صحیح و نادرست باشد آن را به صورت نادرستی تفسیر کنیم. مثلاً هنگامی که شخصی اقدام به ساختن مسجد یا بنای خیر دیگری می کند، مقتضای سوء ظن آن است که هدفش ریاکاری یا اغفال مردم است، درحالی که حسن ظن می گوید این عمل را با انگیزه ی الهی و نیت خیرخواهانه انجام داده است.
هنگامی که این دو واژه درباره ی خداوند به کار می رود منظور از حسن ظن آن است که به وعده های الهی امیدوار باشد، وعده رزق و روزی، یاری کردن یارانش، پیروزی مجاهدان، آمرزش گناهان و مانند اینها و معنی سوء ظن آن است که به هنگام بروز مشکلات نسبت به وعده های الهی متزلزل شود و هنگام پیش آمدن امتحانات دشوار در مسائل مالی و غیرآن، وعده های خداوند را فراموش کرده رو به گناه آورد.80
پس در علم اخلاق با دو عنوان اصلی روبرو هستیم:
حسن ظن: ترجیح جانب خیر بر شر زمانی که احتمال هر دو وجود داشته باشد.81
سوء ظن: ترجیح جانب شر بر خیر زمانی که احتمال هر دو وجود داشته باشد.82
حسن ظن و سوء ظن هر کدام شاخه ها و مراتبی دارند. بر طبق آن احکام خاصی از حجیت و عدم حجیت و در نهایت جواز و حرمت را به خود اختصاص می دهند که در فصل مربوط به خود (فصل 4) به آن پرداخته می شود.
1-5. اقسام ظن به حسب حکم تکلیفی
1-5-1. تقسیم ظن بر 5 حکم تکلیفی:
ظن به حسب احکام تکلیفی بر 5 قسم است. در ابتدا باید گفت اجتناب از اصل ظن مقدور مکلفین نیست مگر اینکه امر به اجتناب از ظن، اجتناب از مبادی آن باشد. اما اجتناب از تبعیت از ظن برای هر کسی مقدور است و ظنون مختلف اند:
«1- ظن هایی که اگر حاصل شوند تبعیت از آنها واجب است و اگر حاصل نشوند تحصیل آن واجب. مانند ظن هنگام شک در نماز یا احتیاط در عمل و حسن ظن به خدا و مومنین.
2- ظن هایی که اگر حاصل شوند تبعیت از آنها مستحب است و اگر حاصل نشوند مستحب است تحصیل آنها. مانند ظن به نیاز مومن و تحصیل ظن به حال او از قبیل احتیاج به غیر آن.
3-ظن هایی که تبعیت و تحصیلش مکروه است. مانند ظن به نجاست چیزی که از تطهیرش ضرر قابل اعتنایی حاصل نمی شود.
4-ظن هایی که تبعیت و تحصیل آن حرام است. مثل سوءظن به مومنین و عیوب و فحشای آنها.
5-ظن هایی که تبعیت و تحصیل آن مباح است83. برخی از ظن و گمان ها مباح است.
1-5-2. تقسیم ظن بر 4 حکم تکلیفی:
برخی هم ظن را بر 4 قسم شمرده اند84 و ظن مکروه را نپذیرفته اند:
1-مامور به: حسن ظن به خدا و مومنین. شاهد بر آن کلام پیامبر صلی الله علیه و آله:« لایموتن احدکم الا و هو یحسن الظن بالله» ،« ان حسن الظن من الایمان85» و کلام الله:« ظن المومنون و المومنات بانفسهم خیرا86»
2-محظور: سوءظن به خدا و مومنین. چرا که « ان بعض الظن اثم»
3-مندوب الیه: به فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله”« احترسوا من الناس بسوء الظن87» و ظن در امور اجتهادی88.
4-مباح: ظن در امور دنیا و مهمات آن. دراینجا بدگمانی موجب سلامتی نظام امور دنیوی است89. ومثل ظن در نماز و روزه و قبله که به صاحب ظن امر می شود بنا را بر غلبه ظن بگذارد90.
در تفسیر جصاص گرچه آن هم ظن را بر 4 قسم شمرده ولی در مثال ها متفاوت بیان کرده است: ظن محظور را سوءظن به خدا و مسلمینی که عدالت در آنها ظهور و بروز دارد، می داند و عمل به هر ظنی که درآن راهی به شناخت و دستیابی به علم در آن وجود داشته باشد، در مواردی که باید به علم عمل کرد نیز محظور می باشد. چرا که وقتی فرد متعبد باشد به تعبد به علمش و دلیلی هم بر آن وجود

این نوشته در پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید