مقاله گیاهان دارویی و استان خراسان

دانلود پایان نامه
  • در پیکر گیاهان دارویی مواد خاصی ساخته و ذخیره میشود به نام مواد موثره یا مواد فعال که این مواد تاثیر فیزیولوژیک بر پیکر موجود زنده بر جای میگذارند. مواد فعال مذکور در طی یک سلسله فرایندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی و به مقدار بسیار کم (معمولاً کمتر از وزن خشک گیاه) ساخته میشوند و به متابولیتهای ثانویه هم معروفند. این مواد در واقع واکنش شیمیایی گیاه در مقابل تاثیر تنشهای محیطی (گرما، سرما، خشکی و …)، حمله پارازیتها، عوامل بیماریزا و علفخواران میباشد. متابولیتهای ثانویه شامل چهار گروه اصلی آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، روغنهای فرار و سایر مواد موثره است [2].
    استفاده از گیاهان دارویی و معطر در فضای سبز
    یکی از موارد کاربرد گیاهان دارویی در طراحی فضای سبز، بهرهگیری از رایحه گل و شاخ و برگ گیاهان معطر است که اهمیت ویژهای دارد. گیاهان معطر گیاهانی هستند که برگ، شاخه، گل و یا میوه آنها دارای اسانس معطر است. این اسانس متشکل از مواد روغنی است که برای جلوگیری از تبخیر آب درونی گیاه ساخته میشود (مواد روغنی خیلی کندتر از آب تبخیر میشوند). این مواد سنگین و معطرند و در گلها، برگها و ساقه ذخیره میشوند. عطر گلهای این گیاهان خود به خود و در برخی موارد مانند سرو نقرهای پس از هرس در فضا پراکنده میشود و علاوه بر تاثیر روانی مثبت بر انسانها به جلب حشرات و پرندگان و در نتیجه پراکنش دانه گرده کمک میکند [47].
    در ادوار گذشته در کنار توجه به روح و زیبایی، جنبه دارویی و اقتصادی کشت گیاهان در فضای سبز و باغها مد نظر بوده و در همه آنها از باغ معلق بابل مربوط به سالهای قبل از میلاد مسیح تا پردیسهای ایرانی مربوط به قرن پنجم میلادی ضمن رعایت جنبههای زینتی و هنری گیاهان کاشته شده، مصارف خوراکی، دارویی، صنعتی، دفع آفات و مانند آن مورد توجه جدی بوده است و در چهارچوب سنت و اصول، هیچ چیز بیمورد و یا تنها برای زیبایی وجود نداشته است، بلکه آنچه مفید و لازم بوده زیبا عرضه شده است. معمولاً گیاهان دارویی در مدت کوتاهی سطح خاک را فرا میگیرند و به سبزی و کوتاهی، زیبایی خاصی را پدید میآورند. این گیاهان نسبت به مواد غذایی پرتوقع نبوده و آب زیادی نیاز ندارند. همچنین برخی از آنها در برابر شوری خاک مقاومند و دوام، عمر طولانی، سازگاری و استقامت بالایی دارند [24؛ 30 و 31].
    مزایای استفاده از گیاهان دارویی در فضای سبز
    از مزایای استفاده از گیاهان دارویی در فضای سبز میتوان به افزایش تنوع در فضای سبز، حفظ ذخیره توارثی گیاهان دارویی و کنترل فرسایش بادی اشاره کرد.
    حفاظت انسان از گیاهان منجر به حذف پدیدههای طبیعی مانند چرا، بیماری و آفت، آتشسوزی، خشکسالی، رقابت و مانند آن میشود. بنابراین طی نسلهای متوالی ژنهای مفید که عامل دوام موجود زنده در مقابل این شرایط هستند، از این نسلها حذف میشوند. در مورد گیاهان دارویی این عمل با برداشت گزینشی گیاهان دارویی سالم و قوی از طبیعت توسط انسان تشدید میگردد و در عوض فراوانی ژنهای غیرمفید که در شرایط طبیعی مرتباً تحت گزینش طبیعی و حذف قرار میگیرند، به نحو چشمگیری افزایش مییابد، به این پدیده رانده شدن ژنتیکی میگویند که هر چه جوامع جانوری و گیاهی محدودتر باشند، این پدیده با شدت بیشتری رخ میدهد. در نتیجه این رخداد علیرغم حفظ فرم ظاهری گونه، توانمندیهای آن گونه در مقابل شرایط گزینشگر محیط طبیعی به شدت کاهش مییابد و در صورت راهیابی گونه به محیط طبیعی یا کاهش حمایت انسان، جاندار به سرعت منقرض میگردد. راه جلوگیری از این خطر توسعه همه جانبه جوامع گیاهی و جانوری در اقلیمهای متنوع که کاری دشوار است و حفظ ذخایر ژرمپلاسم برای مدت طولانی میباشد [25].
    با وارد کردن گیاهان دارویی در فهرست گیاهان مناسب برای فضای سبز جامعه گیاهان دارویی گسترش قابل توجهی مییابند که به علت این گستردگی سطح و اقلیم، تعداد زیادی از عامل طبیعی اثر خود را بر گیاه اعمال میکند و علاوه بر آن برداشت از طبیعت نیز کاهش مییابد [25].
    مشخصات عمومی تیره نعناع
    طبق جدیدترین بررسیهای انجام شده، در این خانواده 4000 گونه وجود دارد که در 200 جنس جای داده شدهاند. گیاهان تیره نعناع، اکثراً یکساله و به ندرت درختچهای، اغلب معطر، بدون تیغ و با ساقههای چهارگوش میباشند. برگها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارک، ساده و گاهی شانهای هستند. گلآذین گرزن و در محور برگهها با برگههای بالایی دو به دو متقابل است و گاهی گلآذین سنبله میباشد. گلها نر-ماده، گاهی در یک یا تعدادی از گلها فاقد اندام نر و پرچم و در این حالت گلها کوچکتر و کمرنگتر از بقیه میباشند [43].
    برگهها آشکارا پیوسته، معمولاً دارای 5 لوب یا دندانه، سه تا در بالا، دو تا در پایین یا به صورت 1 و 4 یعنی یک دندانه در بالا و 4 تا در پایین و یا به شکل تقریبا منظم هستند. روی کاسه گل رگههایی به تعداد 5 تا 20 عدد وجود دارد که تعداد رگهها در جنسهای مختلف متفاوت است. جام گل نامنظم و پیوسته، در قاعده به صورت لوله، در بالا متشکل از دو لب مشخص که شامل دو لب بالایی و لب پایینی میباشد. لب بالایی دارای دو بخش خمیده یا راست، یا کم و بیش محدب و لب پایینی شامل 3 بخش است [43].
    پرچمها متصل به جام گل و چهارتایی،دو به دو مساوی یا دو تای آنها تحلیلرفته و عقیم هستند. طول دو پرچم بالایی معمولاً با دو پرچم پایینی متفاوت و همچنین طول پرچم در جنسهای مختلف متفاوت است. بساک واجد یک یا دو حجره موازی یا زاویهدار یا به ندرت جدا از یکدیگر که به وسیله رابطی بلند به یکدیگر متصل میشوند، میباشد [43].
    تخمدان فوقانی دارای دو برچه دو خانهای و هر خانه دارای یک تخمک است. کلاله از قاعده برچهها یا به ندرت از قسمت بالایی برچهها خارج میشود. میوه چهار فندوقهای و رگههای اطراف میوه پایدار و معمولاً ثابت هستند و بخش محافظی را به وجود میآورند که در پراکنش دانهها نقش ویژه دارند. دانه جز در برخی موارد استثنا معمولاً بدون آلبومین است. گیاهان این تیره در زیررده پیوستهگلبرگان، سری پیوستهگلبرگان چهار خانهای با تخمدان زیرین، از راسته لامیال میباشند [43].
    مشخصات جنس مریم گلی یا سالویا
    جنس سالویا بالغ بر 900 گونه دارد که احتمالاً بزرگترین تعداد را در خانواده نعناع دارا میباشد. پراکنش آن در هر دو منطقه نیمه گرم و معتدل مشاهده میشود. دو مرکز بزرگ این جنس آمریکا و آسیای جنوبغربی میباشد. از این جنس 56 گونه در عرصه‌های طبیعی ایران گزارش شده که از آن میان 13 گونه بومی ایران است [85].
    این جنس پایا به صورت بوتههای چوبی یا درختچه مانند به ندرت دو ساله یا یکساله و غالباً معطر میباشند. برگها کامل، تقسیم نشده یا دارای قسمتهای چنگکی یا شانهای هستند. گل نامنظم، گلآذین به صورت گرزنهایی به اشکال مختلف است که در آن هر چرخه دارای 2 الی 12 (تا 40) گل دور از هم یا نزدیک به هم میباشند. کاسه دو لبه و یا قیفی شکل است. لب بالایی کاسه سه قسمتی و یا تقریباً کامل گاهی دارای رگههای نامحسوس و لب پایینی آن آشکارا دو دندانه دارد. کاسه رشد یافته در میوه، آشکارا مشبک است [43].
    جام به رنگهای سفید، قرمز، زرد و بنفش یا صورتی دو لبه است. لب بالایی جام کم و بیش افراشته و یا کلاهخود مانند و دو قسمتی است. لب پایینی سه بخش،بخش میانی عریضتر و مقعر و دو بخش کناری کوچکاند. لوله جام در داخل کم و بیش دارای حلقه کرکی و یا فاقد آن است. پرچمها دو عدد هستند، میله پرچم کوتاه و مفصلدار، رابط بین بساکها باریک و تقریباً کمانی و دارای دو شاخه نابرابر است که هر یک منتهی به یک نیمه بساک میشود. نیمه بساکها که بر شاخههای کوتاه رابط واقعاند، ممکن است زایا، نازا و بسیار کوچک بوده و یا هر دو خانه آن نازا و تغییر شکل یافته باشند. خامه دو قسمتی و غالباً دارای دو شاخه مسطح است. میوهها فندقه، بدون کرک، بیضوی- کروی و لعابدار هستند [43].
    مصارف و کاربرد جنس مریم گلی
    گیاهان این جنس به علت تنوع دارای مصارف و کاربردهای متعددی از جمله مصارف دارویی، ادویهای، زینتی، علوفهای و صنعتی میباشند. به علاوه جهت کاهش فرسایش خاک و حفظ تنوع زیستی نیز به کار میروند. مهمترین کاربرد این جنس مصرف دارویی آن است [67].
    خواص درمانی جنس مریم گلی
    این جنس با ارزشترین نوع دارویی تیره نعناع و دارای اختصاصات درمانی مهم با اثر قاطع است. برگ دارای خاصیت تسهیل کننده عمل هضم، ضد تشنج، تببر، ضد عفونی کننده، کاهش دهنده مقدار قند خون، مدر، موثر در رفع عرق شبانه و قاعدهآور میباشد. در استعمال خارج جهت التیام و ضدعفونی کردن زخمها و جراحات استفاده میشود. مصرف فراوردههای آن موجب فعال شدن اعمال گردش خون و پوست بدن میشود. به علاوه بر روی دستگاه هضم تاثیر مفید دارد [29].
    اطبای قدیم و معاصر آن را در رفع ضعف مفرط منشا عصبی، ضعف اعصاب، خستگی عمومی، سرگیجههای عصبی، لرزش اندامها و فلج مؤثر تشخیص دادهاند. ضمناً اثر مقوی قلب دارد و مصرف آن موجب میگردد که عمل هضم تسهیل یابد و معده و روده فعالتر عمل نماید. همچنین استفراغهای تشنجآور آرام شده و اسهالهای ساده ولی مقاوم درمان میپذیرند. سرفههای مزمن را قطع و ترشح شیر را در موقع از شیر گرفتن کودک متوقف میکند [29].
    نوروزک
    گیاه نوروزک یکی از گونههای جنس سالویا از تیره لامیاسه است که بومی ایران و قسمتی از افغانستان بوده و پراکنش آن در ایران محدود به استان خراسان و قسمتی از استان سمنان است [99].
    اسامی محلی گیاه نوروزک
    این گیاه به اسامی نوروزک، چپله، چبله، جبله، ممیزه، نقل خواجه، نخود کوهی، غلمرغ و گوش بره نامیده شده است. انتخاب نام نوروزک از میان نامهای محلی به این دلیل است که این گیاه بعد از یخبندان زمستان شروع به سبز شدن یا جوانهزدن میکند [16].
    این نوشته در مقالات و پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.