مقاله سن آموزش در کودکان و سن آموزش نماز


Widget not in any sidebars

حضرت علی(ع)می‏فرمایند:«نماز را به فرزندانتان‏ بیاموزید(نعیمی،1392 .(سلیمان جعفری می‏گوید:«از امام علی(ع)شنیدم که فرمود: «در خانهء خویش اذان بگوی،تا شیطان از آن جا بگریزد و کودکان‏ نیز به آن ذکر آشنا شوند(عزیزی،1391) امام علی(ع) می‏فرمایند:«هرگاه کودک به حدی از رشد برسد و مقداری از قرآن را بخواند،به او نماز را بیاموزید(کرمیان زیارانی،1391 .(
در حدیث دیگری به همین مضمون نقل است که امام‏ علی(ع)می‏فرمایند:«نماز بر کودک،زمانی که عقلش رسید لازم است (کرمیان زیارانی،1391 ( امام صادق(ع)می‏فرمایند:«امام علی(ع)در خانهء خود اتاق متوسطی برای نماز خود اختصاص داده بودند . شب‏ها برای نماز خواندن طفل کوچکی را که نمی‏خوابید با خود به آن‏ اتاق برده ، نماز می‏خواند(عزیزی،1391) امام صادق(ع)می‏فرمایند : هنگامی که کودک وضو را یاد می‏گیرد ، خداوند پدر و مادرش را می‏آمرزد(عزیزی،1391) .
در مورد عدم سختگیری در عبادات و نماز روایات زیر نقل شده است:
امام موسی کاظم(ع)در سنین کودکی در خدمت امام جعفر صادق(ع) (پدر ایشان) به نماز ایستاده بودند . اندیشمندی از اهالی شهر نزد آن حضرت بود و دید این فرزند به سوی در باز نماز می‏خواند که کراهت دارد ، مسئله را از حضرت صادق پرسید ، امام‏ فرمودند : «از خود کودک سؤال کنید.!آن اندیشمند رو به کودک‏ خردسال ، یعنی امام کاظم(ع)کرد و عرض کرد : «چرا رو به در باز نماز می‏خوانید؟امام کاظم(ع)فرمود : «آن کسی که من به سوی‏ او نماز می‏خوانم از این در به من نزدیکتر است(نرم افزار جامع‏ احادیث نور،1393) .
امام باقر(ع) از قول رسول اکرم(ص)می‏فرمایند : «اسلام‏ آیین محکم و استوار الهی است و دین سهل و خالی از مشقت‏ است.با مدارا در آن قدم بردارید و عبادت خدا را بر بندگان‏ خدا تحمیل نکنید و همانند سواری نباشید که مرکب خود را خسته و فرسوده می‏کند و در نتیجه نه راه سفر را پیمود و نه‏ مرکبش سالم مانده است(همان منبع) .
به همین دلیل باید از طولانی کردن نماز کودکان و عبادات و نماز زیاد و طولانی و خسته‏کننده پرهیز کرد(جمشیدی،1389) حضرت سجاد (ع) کودکانشان را دستور می‏داد تا نماز مغرب و عشاء را با هم بخوانند و نماز و ظهر و عصر را نیز با هم‏ بخوانند و در مورد این که هر نمازی را در وقت فضیلت و مخصوص خودش بخوانند بر آنان سخت نمی‏گرفت . به آن‏ حضرت عرض شد : «آن‏ها نماز را در غیر وقت فضیلتش‏ می‏خوانند .» امام فرمود : «این کار برای آنان بهتر است از این‏ که بخوابند و نماز نخوانند(عزیزی،1391) امام صادق(ع)می‏فرمایند : «من جوان بودم و در عبادت کوشش بسیاری می‏کردم . پدرم به من فرمود : «کم‏تر از این مقدار عبادت کن زیرا وقتی خداوند بنده‏ای را دوست دارد با عبادت کم‏ هم از او راضی می‏شود(عزیزی،1391) .
براساس احادیث ذکر شده باید قبل از 7 سالگی برخی‏ زمینه‏های لازم برای برپاداشتن نماز توسط کودکان را ایجاد کرد، مثلا ذکرها ، شعارهای مهم اسلامی ، حرکاتی مثل ایستادن ساده‏ رو به قبله ، رکوع و سجود را می‏توان یاد داد تا گاه‏گاهی در کنار والدین تمرین کنند . به تدریج وقتی کودکان با این فریضه انس‏ گرفتند از 7 سالگی به بعد باید از آن‏ها خواست تا نماز بخوانند ، اما در این فریضه نباید سخت‏گیری کرد،تا پایان 9 سالگی که‏ مؤاخذه به آن اضافه می‏شود(باهنر،1393) .
صورت عقلی گرفتن رفتار مذهبی از 7 سالگی است که‏ کودک می‏تواند مطالبی را بفهمد و از آن سر درآورد . قبل از این‏ سنین اغلب جنبهء احساسی و نشان دادن همراهی با والدین‏ و دیگران را دارد(قائمی،1390( روایات زیر در مورد سن آموزش و نحوهء آموزش نماز است : در اسلام مسئلهء ارتباط با خدا به شکل غیر مستقیم از همان بدو تولد مورد تأکید قرار گرفته است ، به طوری که پیامبر می‏فرماید: «هرکس که خداوند به او فرزندی داده است ، در گوش راستش‏ اذان و در گوش چپ اقامه بگوید که عصمت و نگاهداری از شیطان رجیم است(عزیزی،1391) .
امام صادق می‏فرمایند:«هنگامی که کودک به سن 3 سالگی‏ رسید او را وادار کنید که هفت مرتبه بگوید:لا اله الا اللّه و او را آزاد بگذارید . همین که 3 سال و هفت ماه و 20 روزه شد ، دومین جمله یعنی‏ محمد رسول اللّه را یاد گرفته ، 7 مرتبه آن را تکرار کند . وقتی 4 ساله‏ شد ، 7 مرتبه صلوات بر پیامبر بفرستد ، سپس او را آزاد بگذارید . در 5 سالگی دست چپ و راست را یادش دهید و وقتی آن را شناخت‏ او را در جهت قبله قرار داده ، از او بخواهید که سجده کند . سپس او را آزاد بگذارید . در پایان 6 سالگی به او بگویید که نماز بگزارد و رکوع‏ و سجود را به او یاد دهید . در پایان 7 سالگی شستن دست‏ها و صورت را یادش دهید و به او بگویید که نماز بخواند . در پایان 9 سالگی نماز و وضو یادش دهید (عزیزی،1391 ( احادیث دیگری به همین مضمون از پیامبر اکرم(ص) (در مکارم الاخلاق و وسایل الشیعه) ، امام صادق (ع) (در بحار،وسایل الشیعه و میزان الحکمه) و از امام باقر(ع) (در میزان الحکمه) ذکر شده است.
همانطور که پدر و مادر بر گردن فرزندان خود حقوقی دارند، روایات، حقوقی را نیز برای فرزندان مشخص کرده که اداء نکردن آنها توسط والدین نافرمانی خداوند محسوب شده و باعث عاق شدن پدر و مادر می شود و بر عکس تربیت صحیح فرزندان باعث آمرزش و پاداش برای آنها می گردد . از جمله حقوق فرزندان بر گردن والدین این است که نام نیکو برایش انتخاب کنند ، نوشتن به او بیاموزند و قرآن و آموزه های دینی را به او تعلیم دهند .
سن آموزش در کودکان:
ائمه اطهار ـ علیهم السّلام ـ مراحل رشد فرزند را به سه دوره هفت ساله تقسیم می کنند ، که کودک در هر یک از این دوره ها ویژگی خاصی داشته ، بالطبع نیاز معینی دارد و در نتیجه روش تربیتی ویژه ای را طلب می کند. به این روایات زیبا که اصل و پایه روان شناختی دارد توجه کنید:
رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ می فرماید: فرزند هفت سال مولا و هفت سال بنده (یا خدمتکار) و هفت سال وزیر است.
 
این روایت هفت ساله اول (7 ـ 1 سالگی) را دوره حکومترانی و بازی و تفریح و هفت ساله دوم (14 ـ 7 سالگی) را دوره اطاعت پذیری و آموزش و دوره سوم (21 ـ 14 سالگی) را دوره وزارت و مشورت پذیری کودک دانسته است.
در روایت امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ می فرماید: چون فرزند سه ساله شد به او بگویید: هفت مرتبه بگو «لا اله الا الله» و چون سه سال و هفت ماه و بیست روز از عمرش گذشت به او بگویید: هفت مرتبه بگو «محمد رسول الله» و وقتی چهارسال او تمام شد به او بگویید هفت مرتبه بگو «صل الّه علی محمدٍ وآل محمد» .
سن آموزش نماز:
روایات این باب به دو قسمت تقسیم می شوند:
1.روایاتی که به ما دستور می دهند قبل از 7 سالگی شکل ظاهری نماز را به فرزندانمان بیاموزیم.
2. روایاتی که به ما دستور می دهند از 7 سالگی فرزندانمان را به خواندن نماز امر کنیم.
سن آموزش قرآن:
در اینجا باید دو امر مورد بررسی قرار گیرد:
1. منظور از آموزش قرآن چیست؟ در جواب دو احتمال وجود دارد: آموزش حفظ قرآن و آموزش روخوانی قرآن که با توجه به برخی از روایات و شیوه متداول زمان ائمه ـ علیهم السّلام ـ آموزش حفظ و قرآن وجیه تر به نظر می آید.
2. روایات سن خاصی را برای آموزش قرآن مشخص نکرده اند؛ بنابراین باید بر همان محدوده سنی آموزش به طور کلی (14 ـ 7) حمل کرد و هفت ساله دوم را سن آموزش قرآن دانست.
نتیجه :
همان گونه که دیدیم، اولاً آموزش قرآن، نماز و آموزه های دینی از نظر تربیت اسلامی قبل از سن آموزشگاهی (6 – 7 سالگی) شروع می شود. ثانیاً آموزش و تربیت می بایست ضمن برنامه ای دقیق و بر اساس سن رشدی کودک انجام شود. برنامه ای که در آن استعدادها و توانایی سنین کودکی در نظر گرفته شده است. از این رو مفهوم روایات یاد شده این نیست که فرزند را تا هفت سالگی رها کنیم و کاری به آموزش و تربیت دینی او نداشته باشیم، بلکه در هفت ساله اول عمر، آموزش و پرورش دینی به شکل مدرسه ای که جنبه تحمیلی و آموزشگاهی دارند، نمی باشد.
با توجه به مطالب بالا می توان نکات زیر را به عنوان شرایط مؤثر در آموزش و تربیت دینی کودکان از دیدگاه روایات و علم روان شناسی پیشنهاد نمود: