مقاله با موضوع محصولات کشاورزی و ذخیره و نگهداری


Widget not in any sidebars
ارزیابی تاثیر سیستم‌های کودی بر خصوصیات کمی و کیفی ارقام نخود در کشت پاییزه
توسط: حمید سپهوند
چکیده
به منظور ارزیابی اثر سیستم‌های کودی بر خصوصیات کمی و کیفی ارقام نخود در کشت پاییزه آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی در 3 تکرار در سال زراعی 93-1392 در شهرستان خرم آباد انجام شد. تیمارهای این تحقیق شامل سیستم‌های کودی (کود نیتروژن، کود بیولوژیک نیتروکسین، 50 درصد کود نیتروژن + 50 درصد کود نیتروکسین و شاهد بدون مصرف کود) و دو رقم نخود (ارقام آرمان و آزاد)، بود. نتایج نشان داد که کاربرد تیمار تلفیقی 50 درصد کود نیتروژن + 50 درصد کود نیتروکسین در رقم آزاد باعث بیشترین مقدار در اجزای عملکرد دانه از قبیل تعداد غلاف در بوته (17/41) و وزن صد دانه (11/30) نخود شد. رقم آزاد به طرز معنی‌داری در تمامی صفات از رقم آرمان برتر بود. تیمارهای مصرف کود نیتروژن در رتبه دوم و کود نیتروکسین در رتبه سوم قرار گرفت. کاربرد کود نیتروکسین در کنار کود نیتروژن به صورت ترکیبی بیشترین اثر داشت به طوری که بیشترین (98/27 درصد) درصد پروتئین، مقادیر کلروفیل a (334/0 میلی‌گرم در گرم وزن تر برگ) و b (112/0 میلی‌گرم در گرم وزن تر برگ)، در این تیمار حاصل شد. در نهایت بیشترین (47/1385 کیلوگرم در هکتار)، عملکرد دانه نخود در تیمار 50 درصد کود نیتروژن + 50 درصد کود نیتروکسین به همراه رقم آزاد به دست آمد.
کلمات کلیدی: نیتروژن، نیتروکسین، نخود

فصل اول
مقدمه

1-1- نخود
نخود (Cicer arietinium L.)، بزرگترین لگوم غذایی در جنوب آسیا و پس از نخود فرنگی و لوبیا، سومین لگوم مهم جهان محسوب می‌گردد (ایکریست ، 2010). همچنین محصولی است که از سطح کشت قابل توجهی در ایران برخوردار بوده و نقش زیادی در رژیم غدایی مردم دارد. در زبان فارسى به این گیاه نخود زراعی، نخود سفید، نخود ایرانى و یا نخود اطلاق مى‌شود و در زبان انگلیسى آن را Chick pea مى‌نامند. نخود یکى از گونه‌هاى جنس Cicer است. میزان تولید جهانى آن در سال 2004 در حدود ۷ میلیون تن است که بخش اعظم آن مربوط به هندوستان (۴/۵ میلیون تن) مى‌باشد. اگر این گیاه به‌طور متوسط داراى ۲۴ درصد پروتئین باشد، نزدیک به 6/۱ میلیون تن از پروتئین تولید شده در دنیا را به خود اختصاص داده است. میزان درصد پروتئین آن تحت‌تأثیر عمل متقابل واریته و محیط قرار مى‌گیرد و مى‌تواند بین 4/۱۲ تا 1/۲۸ متغیر باشد (محمودی و همکاران، 1384).
این گیاه نمونه گیاه گرمسیرى است. ۹۰ درصد از سطح زیر کشت جهانى آن در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر آسیا، ۳ درصد در آمریکا و ۲ درصد هم در اروپا قرار گرفته است. متوسط عملکرد جهانى آن در هر هکتار ۶۵۰ کیلوگرم است و ۷۰ الى ۸۰ درصد سطح زیر کشت جهانى آن در هندوستان قرار دارد. نخود از جمله حبوباتی است که از سالیان دراز در خاورمیانه و خاوردور به مقدار فراوان موارد مصرفی داشته، مخصوصا فرم‌های وحشی آن در سوریه و ترکیه به وفور یافت می‌شود. فرم‌های وحشی موجود در افغانستان و ایران از لحاظ خیلی از خصوصیات مورفولوژیکی با فرم‌های زراعی متفاوت بوده و بعضی از محققین گونه‌های وحشی نخود موجود در مصر و فلسطین را به عنوان انواع وحشی نخود زراعی طلقی می‌کنند ولی با عرض یابی منطقه و با علم به مشکلات تولید نخود در مناطق مذکور این تئوری غیر ممکن به نظر می‌رسد. کشت نخود در اکثر نقاط جهان از جمله در غرب، اتیوپی، یونان در آسیای صغیر، ترکیه، ایران، عراق، سوریه و قفقاز، در شرق، آسیای میانه کوه‌های هیمالیا و افغانستان ادامه داشته و ارقام نخود زراعی از این نواحی به سایر نقاط دنیا گسترش پیدا کرده است (مجنون حسینی، 1388).
1-2- گیاه‌شناسى
نخود گیاهى از خانواده حبوبات و علفی، یک‌ساله، کوچک، کرک‌دار و روزبلند که تقریباً ۲۵ تا۵۰ سانتى‌متر ارتفاع دارد. ریشه آن به ‌خوبى منشعب مى‌شود و تا عمق ۱ الى ۲ مترى خاک نفوذ مى‌کند. ساقه آن مستقیم، منشعب، استوانه‌اى و پرزدار است. برگ‌هاى آن مرکب و متناوب که حدود ۵ سانتى‌متر طول داشته و داراى ۹ تا ۱۵ جفت برگچه با یک برگچه منفرد در انتها است. گل‌هاى نخود داراى کاسه گلى بلند و باریک است که از ۵ کاسبرگ به هم پیوسته تشکیل یافته است. داراى یک تخمدان و ۱۰ پرچم به‌شکل دیادلفوس است. پرچم‌ها‌ هم زمان با بازشدن جداره غشا بساک به‌ طور دسته جمعى و قبل از باز شدن گل در بالاى کلاله قرار مى‌گیرند و لذا امکان دگرگشنى را کاهش مى‌دهند. شکل بوته در نخود به صورت‌های عمودی، نیمه عمودی و یا خوابیده بوده و ارتفاع بوته اصلی به20 تا 75 سانتی‌متر می‌رسد. برش عرضی ساقه چهار گوش و توخالی می‌باشد برگ‌ها مرکب به طول 4 تا 6 سانتی‌متر و دارای 11 تا 18 برگچه بیضوی نوک تیز دارای دندانه می‌باشد و به صورت متقابل قرار گرفته‌اند. سطح برگچه‌ها را کرک‌های ریزی پوشانده که در قسمت‌های تحتانی بیشتر به چشم می‌خورد. در محل تلاقی برگ به ساقه تعداد 2 تا 6 عدد گوشوارک دندانه دار به طول 3 تا 11 میلی‌متر و عرض 1 تا 6 میلی‌متر که به فرم‌های بیضی شکل و مثلث مایل دیده می‌شود.
سطح کلی اندام‌های نخود به جز جام گل دارای کرک‌هایی است که حاوی کیسه‌های اسید اگزالیگ و اسید مالیک می‌باشند. گل‌ها به صورت خوشه‌ای منفرد و گاهی 2 گل بر روی دمگل نسبتاً بلندی و به طول 6 تا 13 میلی‌متر که در مرحله گل‌دهی صاف و هموار بوده و پس از تشکیل میوه به خود می‌پیچند. رنگ گل از خصوصیات بارز ارقام بوده به رنگ‌های سفید، سفید مایل به سبز، صورتی و بنفش دیده می‌شوند. نیام‌های نخود به شکل بیضوی متورم بوده که حاوی 1 تا 2 و گاهی 3 دانه می‌باشند. هر بوته نخود به طور متوسط بین 50 تا 150 نیام تولید می‌کند. دانه در واریته‌های مختلف به رنگ‌های سفید، کرم، قرمز، قهوه‌ای، سبز، سیاه و سفید متمایل به زرد دیده می‌شوند و وزن هزار دانه آن نسبت به ارقام بین 110 تا 550 گرم متفاوت است (مجنون حسینی، 1388).
1-3- ترکیب شیمیایی
شرایط اکولوژیکی منطقه و رقم مورد نظر 2 پارامتر مهم می‌باشند که در تعیین ترکیب شیمیایی نخود نقش بسزایی را بازی می‌کند. پروتئین و مواد چربی معمولاً به غیر از جنین و مخصوصاً کوتیلدون‌ها در قسمت‌های مختلف دانه تجمع یافته‌اند. پوست دانه شامل مقدار زیادی سلولز و کلسیم می‌باشد مقدار رطوبت نسبی در نخود بین 8 تا 13 درصد متغیر است. از بین راه‌های مختلفی که می‌توان افزایش تولید محصول را مد نظر قرار داد استفاده حداکثر و بهینه از فصل زراعی است که معمولاً فاصله بین آخرین احتمال یخبندان در بهار تا اولین احتمال یخبندان در پاییز تعریف می‌شود. نخود یکی از مقاوم‌ترین حبوبات نسبت به سرماست و تا منفی 9 درجه زیر صفر را نیز تحمل می‌کند. پس نخود می‌تواند رشد خود را از اوایل اسفند که هوا رو به گرم شدن می‌گذارد شروع کند اما مشکل موجود این است که رطوبت زمین به علت ریزش‌های جوی در طول زمستان بالاست و امکان ورود ماشین آلات و کارگر وجود ندارد. پس در صورتی که بتوان بذر را در پاییز یا اوایل زمستان و در مواقعی که هوا به اندا
زه کافی سرد شده باشد که امکان سبز شدن نخود موجود نباشد بذور را زیر خاک کنیم تا زمستان را به همان شکل یا به صورت جوانه‌ زده ولی سبز نشده طی کرده و به محض مساعد شدن هوا رشد و نمو خود را شروع خواهد کرد.
1-4- شرایط اقلیمى و خاکى
نخود گیاهى است مقاوم به خشکى و نیاز به اقلیمى خشک و سرد دارد. این گیاه در هندوستان و اتیوپى در فصل خشک کاشته مى‌شود و در کشورهاى مدیترانه‌اى در بهار و تابستان که هوا آفتابى و بارش کم است مى‌روید و اساساً داراى دو تیپ زمستانه و تابستانه است. نخود منحصرا جهت تولید دانه کشت می‌گردد و ریشه کم و ریشه دارای انشعاباتی بوده و تا عمق 1 تا 2 متر در خاک فرو می‌رود، ریشه اصلی ضخیم و ریشه‌های اولیه، جانبی در سطح خاک پخش شده و ریشه‌های ثانویه جانبی در سطوح مختلف قرار دارند توسعه ریشه تا تشکیل دانه ادامه داشته و به همین خاصیت نخود از مواد غذایی موجود در خاک به نحو احسن استفاده می‌کند همانند سایر لگوم‌ها در نخود نیز در سطح ریشه‌های اصلی و جانبی گره‌هایی به شکل قلوه و مقابل هم قرار دارند (محمودی و همکاران، 1384).
این گیاه در اکثر خاک‌ها مخصوصاً لوم‌هائى که به اندازه کافى داراى آهک هستند رشد مى‌کند. بافت‌هاى سنگین، رسى و مرطوب مطلوب این گیاه نیستند. استفاده صحیح از کود مى‌تواند باعث افزایش عملکرد نخود شود. این گیاه اکثراً براى افزایش محصول نیاز به کودهاى فسفره، پتاس‌دار و آهک دارد. در خاک‌های حاصل‌خیز اگر مقدار رطوبت خاک خیلی بالا باشد افتی در تشکیل دانه روی می‌دهد. pH مناسب خاک در کشت نخود بین 6 تا 9 بوده و محصول خوبی تولید می‌شود که در این میان، فزونی کلسیم در خاک، تأثیرات منفی در کیفیت پخت دارد و به مقدار کلسیم تجمع یافته در پوسته دانه بستگی دارد.
درجه حرارت های بالا در نخود رشد رویشی را تشدید کرده و تعداد برگ‌ها افزایش می‌یابد به عنوان مثال در دماهای 12 تا 20 درجه گیاه 13 تا 14 برگی بوده که این مقدار در درجه 27 تا 35 درجه به 19 تا 23 برگ افزایش پیدا می‌کند. لازم به یاد آوری است که حداقل درجه حرارت مناسب نخود 5 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. در مناطقی که رطوبت خاک کافی است نیازی به آبیاری نیست و از سویی باران‌های بیش از معمول زیان آور است و عموماً در مدت گلدهی وجود باران و رطوبت فراوان از عوامل ضد تولید بوده و باعث عدم تهویه در خاک گشته و تأثیرات منفی در گل‌دهی و تشکیل دانه (میوه) دارد (مجنون حسینی، 1388).
1-5- تناوب زراعی
نخود را در تناوب پس از ذرت قرار مى‌دهند. ترتیب معمول مورد استفاده ذرت، نخود، غلات دانه ریز و یک گیاه علوفه‌اى است. تناوبى که داراى سیب‌زمینى است، براى نخود مفید نیست، زیرا براى کنترل جرب در سیب‌زمینى نیاز به pH اسیدى است. بعد از انواع زودرس نخود، معمولاً گیاهى چون لوبیا سبز یا سویا مى‌کارند و به ‌عبارتى سیستم کاشت مضاعف را به ‌اجرا مى‌گذارند. این امر از بعضى لحاظ موفقیت‌آمیز است اما خطر آفات و بیمارى را افزایش مى‌دهد، مخصوصاً از این نظر که این گیاهان به‌ برخى ارگانیسم‌ها مشترک حساس هستند. کشت مداوم نخود باعث افزایش بیمارى و مشکل حشرات مى‌شود. لذا در یک مزرعه هر ۴ الى ۵ سال یک‌بار بایستى اقدام به کشت نخود کرد. در اراضی تک محصوله و تک کشتی و یا کشت ممتد معمولاً نخود در تناوب با گندم قرار می‌گیرد، در نقاط پنبه خیز نخود پس از نخود فرنگی مناسب‌ترین گیاه اعلام شده است. در بعضی کشورها نیز جهت کاهش زمین‌های زیر آیش و یا در مناطقی که امکان کشت ثانویه وجود دارد نخود در طرح‌های تناوبی نقش عمده‌ای ایفا می کند (مجنون حسینی، 1388).

1-6- کود زیستی نیتروکسین
کودهای بیولوژیک نیتروکسین به صورت مایع قابل پخش در آب با تعداد سلول زنده در هر میلی لیتر (CUF) 8 10 و دارای باکتری‌های سودوموناس، ازوتوباکتر و آزوسپریلوم ، قادر به تثبیت نیتروژن اتمسفری، افزایش دسترسی یا جذب عناصر هستند و به وسیله فعالیت هورمونی یا آنتی بیوتیک موجب تحریک رشد گیاه می شوند. قیمت مناسب و بهبود خصوصیات خاک نیز از دیگر مزایای آنها محسوب می‌شود. با این حال، معایب و محدودیت‌هایی همچون عدم ترویج و تبلیغ کافی، عدم مقبولیت به دلیل کند بودن اثرگذاری آنها، زمان کوتاه ذخیره و نگهداری آن، عملکرد اختصاصی آنها و غیره در مورد این نهاده ها وجود دارد. آگاهی از پیامدهای کاربرد مفرط کودهای شیمیایی در تولید محصولات کشاورزی و شناخت هر چه بیشتر کودهای بیولوژیک به عنوان نهاده ای سالم و قابل تجدید در سامانه های تولید، در کنار آگاهی‌ رسانی و ترویج مناسب می تواند ضمن افزایش بهره وری سامانه های تولید کشاورزی، ما را در دستیابی به اهداف کشاورزی پایدار یاری کند. کودهای زیستی نیتروکسین متشکل از باکتری‌ها و همچنین قارچ‌های مفیدی هستند که باعث تثبیت ازت و رها سازی یون‌های فسفات، پتاسیم و آهن از ترکیبات نامحلول و بهبود ساختمان خاک و افزایش کمی و کیفی محصول می‌شوند.