مقاله استان خراسان و عوامل محیطی

دانلود پایان نامه

مشخصات گیاهشناسی نوروزک

  • گیاه نوروزک دارای ساقه و دمبرگ راست و پرزهای پنبهای سفید میباشد. برگها غالباً غیر منقسم، مستطیلی تا تخممرغی و ابعاد آن با عرض 1 تا 5 و طول 5 تا 19 سانتیمتر و در دو سطح دارای پرزهای پنبهای فشرده میباشد که در قسمت بالا پرزها کمتر است. برگها دارای دندانههای نامنظم تا صاف با دمبرگ 5/1 تا 8 سانتیمتر نزدیک به هم هستند [99].
    دمگل 4 تا 5 میلیمتر بوده و کاسه گل لولهای یا استکانی بین 17 تا 22 میلیمتر و غالباً دارای دندانه است [99]. اندامهای میوه دهنده شاخههایی با چندین طبقه واجد 4 تا 8 کاسه میباشند. میوه آن 4 فندقه است و فندقهها دارای 4 قسمت متمایز هستند. در زیر پوشش اول و چسبیده به آن لایهای سلولزی و کاملاً سفید رنگ قرار دارد که دانه را به خود اختصاص میدهد. دو لایه یاد شده در مجموع پوست دانه را تشکیل میدهند. لایه سوم 2 تا 3 درصد از وزن کل دانه را تشکیل میدهد و پوست مغز دانه و مغز دانه را در بر میگیرد. لایه چهارم که همان مغز است معمولاً به پوسته چسبیده و 50 درصد از وزن کل دانه را شامل میشود [15].
    ریشه با نفوذ در اعماق، ذخایر آب زیرزمینی را در اختیار گیاه قرار میدهد و همچنین باعث میشود که گیاه سالهای خشک را پشت سر بگذارد. ریشه این گیاه به دلیل مصرف به عنوان سوخت در دشتها از بین رفته و بیشتر در کوهستانها باقی مانده است [34].
    بوتههای این گیاه در سطحی حدود 5 هزار هکتار از اراضی بیابانی و کویری جنوب خراسان پراکنده میباشند که عدم توجه به آن، گیاه را در معرض انقراض قرار داده است. سرمایهگذاری برای تولید انبوه این دانه میتواند به خود کفایی کشور در زمینه تامین روغن نباتی و فراوردههای جانبی کمک کند. از جمله فوائد دیگر این گیاه با ریشههای عمودی عمیق نیاز کم آن به آب است. این گیاه را میتوان با پرورش گلدانی و غرس در عرصه برای اجرای طرحهای کویرزدایی استفاده کرد.
    رویشگاه نوروزک
    نوروزک در قسمت هایی از افغانستان دیده شده و در ایران در مناطق مختلفی توسط محققین گزارش گردیده است، از جمله: جلیلی و جمزاد [85] مناطق رویشگاهی این گونه را در مناطق گستردهای از استان خراسان ذکر نمودهاند. راشد محصل و همکاران نیز این گونه را از مناطق مختلفی در استان خراسان جمعآوری نموده‌اند [28].
    نحوه حضور گونه نوروزک در رویشگاه‌های مختلف
    بیشترین حضور این گونه در دشتهای دامنهای در منطقه کلاته سادات واقع در ایستگاه آبخوانداری سبزوار است. این عرصه با توجه به قرق انجام گرفته بالاترین تاجپوش و تراکم را دارا میباشد. قطر تاجپوش نوروزک در منطقه به بیش از 1 متر و تراکم تعداد بوته در هکتار به بیش از 500 بوته در هکتار بالغ میگردد. هرچه از داخل دشت به سمت ارتفاعات پیش میرویم از تراکم بوتهها در واحد سطح و نیز قطر تاجپوش کاسته میشود [40].
    نوروزک در منطقه نخبر در روی تپههای واریزهای به صورت بوتههایی با قطر تاجپوش 70 سانتیمتر و بیشتر، پراکنش داشته و بیشتر به صورت کلنی (چند بوته در کنار هم) دیده میشوند. در این منطقه تراکم بیش از صد بوته در هکتار میباشد. در مناطق غرب و شرق آبخوان در روی تپههای مارنی پراکنش نوروزک به صورت تکبوته بوده و قطر تاجپوش حداکثر به 50 سانتیمتر میرسد. حداکثر تراکم بوته در هکتار کمتر از 50 بوته است [40].
    فنولوژی گیاه نوروزک
    نوروزک گیاهی پایا با فرم علفی بوتهای است که تاجپوش گیاه به صورت مدور است و ارتفاع آن 30-40 سانتیمتر میباشد. ممکن است تمام اندامهای هوایی خشک و از بوته جدا و یا در اثر چرای دام از بین برود. رشد مجدد از روی یقه از اوایل و غالبا از اواسط اسفند (با توجه به شرایط اقلیمی منطقه) شروع و ظهور ساقههای گلدهنده پس از برگهای ردیف چهارم و پنجم از دهه دوم فروردین ماه است. در اواسط فروردین ماه ظهور گل از پایین ساقه به سمت بالا دیده میشود. ظهور بذر از اواخر فروردین ماه شروع میشود [40].
    بذر در پوشینه و غلاف سر باز تشکیل میشود و غلاف معمولاً 4 بذر دارد که غالباً دو بذر آن پوک است. این مورد با توجه به شرایط اقلیمی و بارندگی منطقه متفاوت است. تعداد ساقههای گلدهنده با توجه به عمر گیاه و شرایط رویشی متفاوت بوده و از 5 تا 53 عدد در روی بوته شمارش گردیده است [40].
    تعداد ردیفهای گلدهی از 4 تا 9 متفاوت و بیشتر 6 ردیف است. تعداد بذور پوک بیش از 50 درصد بذور تولیدی در روی بوته گزارش شده است که با توجه به شرایط بارندگی این میزان افزایش یا کاهش مییابد.
    زمان رسیدگی بذر از دهه دوم اردیبهشت شروع و تا دهه دوم خرداد به تدریج ادامه دارد. پس از رسیدن بذر ابتدا ساقههای بذری شروع به زرد شدن کرده و به تدریج برگها زرد میشوند. این مرحله توقف رشد از اواسط و اواخر خرداد شروع و تا اوایل پاییز ادامه دارد. ساقهها و برگها چنانچه مورد چرای دام تا قبل از این زمان قرار نگیرند، امکان ماندن در روی گیاه تا سال بعد وجود دارد ولی معمولاً بر اثر عوامل جوی و تردد دام و یا چرا، بوتهها بدون شاخ و برگ شده و در ابتدای سال بعد رشد رویشی خود را آغاز میکنند. در بسیاری از سالها در اواخر تابستان و اوایل پاییز با توجه به وضعیت جوی ممکن است رشد رویشی دیده شود که این مورد با شروع فصل سرد متوقف میگردد. رشد مجدد گیاه از اواخر و اواسط اسفند ماه شروع میگردد [40].
    عملکرد علوفه و بذر
    میانگین تولید علوفه تر در بوتههای چندساله بین 820 تا 1350 گرم بر بوته بوده که بیش از 70 درصد آن را رطوبت تشکیل میدهد. بنابراین میزان تولید علوفه در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بین 100 تا 500 بوته) در کمترین مقدار 82 الی 132 کیلوگرم و در بیشترین مقدار 410 تا 675 کیلوگرم علوفه تر خواهد بود [40].
    بررسیهای انجام گرفته نشان میدهد که حدود 30-10 درصد وزن خشک گیاه را بذر و حدود 90-70 درصد را شاخ و برگ تشکیل میدهد. هر بوته به طور متوسط 500-150 عدد بذر دارد. وزن هزار دانه بذر از 50 تا 88 گرم متفاوت است، بنابراین هر بوته به طور متوسط 40-15 گرم بذر تولید میکند. در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بین 100 تا 500 بوته) میزان بذر تولیدی از 5/1 تا 20 کیلوگرم در هکتار در نوسان خواهد بود. بذور با توجه به وزنی که دارند چنانچه توسط حشرات و پرندگان حمل نگردند، در داخل بوته باقی ماند و در انتهای فصل امکان جمعآوری از داخل بوتهها به میزان کم مقدور میباشد [40].
    در مرحله رسیدگی بذر که معمولاً به تدریج است، بذور از پایین به بالا شروع به ریزش مینمایند. رنگ بذور سبز روشن و هر چه به سمت مرحله رسیدن پیش میرود، رنگ آن تیره میشود، تا در مرحله کامل رسیدگی سیاه میگردد. بذور قبل از مرحله ریزش و در هنگامی که حدود اکثر بذور به مرحله رسیدگی رسیدهاند، توسط روستاییان جمع آوری شده و مصرف میگردد. بذر این گیاه در مرحله خمیری و قبل از سفت شدن مورد استفاده وحوش و دامهای اهلی قرار میگیرد [40].
    سیستم ریشه‌ای گیاه
    سیستم ریشه به صورت ریشه اصلی (که در یک کلنی به نظر میرسد که به هم بافته یا مجتمع شده باشند) قرار دارد، که ریشههای مویینه در قسمتهای انتهایی دیده میشوند. این نوع ریشه در اغلب گونههای بوته ای مناطق خشک دیده میشود.حداکثر عمق نفوذ ریشه گیاه به صورت رشته ای (بافته شده) تا عمق 80 سانتیمتر است که بیشتر در عمق 30 سانتیمتری گسترده شده. دامنه گسترش ریشه تا 160 سانتیمتر و بیشتر هم میرسد. در خاکهای مارنی ریشه تا عمق خاک که ممولاً حدود 30 سانتیمتر است در سطح گسترده شده و تا عمق حداکثر 80 سانتیمتری لایههای سخت شده در درز و شکافها نفوذ نموده و استقرار یافته است. در مکانهایی که عمق خاک بیشتر است، تا عمق 100-80 سانتیمتری گسترش ریشه دیده میشود ولی عموماً از یک متر تجاوز نمیکند [40].
    کاربرد نوروزک در زراعت
    در زمینه کاربرد گونه نوروزک در زراعت طرحهای مختلفی تعریف گردیده که برخی اجرا و برخی دیگر متوقف گردیده است. از مهمترین طرحهای انجام گرفته میتوان به این موارد اشاره نمود: حسینی [2] با بررسی اثر عوامل محیطی بر جوانه زنی بذر گیاه نوروزک در شرایط آزمایشگاهی نتیجه گرفته است که بذر گیاه نوروزک در صفر درجه سانتیگراد شروع به جوانهزنی کرده و در 4 تا 8 درجه سانتیگراد حداکثر جوانهزنی را داشته است. سرعت جوانهزنی در شوری (NaCl) صفر بار در حداکثر و با افزایش فشار پتانسیل اسمزی کاهش داشته است. به عبارتی صفر بار (شاهد) با سایر تیمارها اختلاف آماری داشته است.
    حسینی [22] با مطالعه خصوصیات رشد و نمو گیاه نوروزک در شرایط زراعی، مناسبترین زمان کاشت را نیمه اول اسفند در خاکی با بافت سبک عنوان نموده و میافزاید که گیاه نسبت به کمبود آب حساس میباشد. برای زراعت کشت ردیفی توصیه شده است.
    بررسی خصوصیات جوانه‌زنی بذر
    خواب بذر پدیدهای است که جوانه زنی بذر را در طول زمان توزیع میکند. هر چند خواب بذر نقش حیاتی در ادامه بقا گیاهان دانهدار دارد اما در نهایت خواب بذر باعث تاخیر در جوانهزنی بذر میشود. به طور کلی در بذر گیاهان دو نوع خواب وجود دارد: خواب ناشی از پوسته سخت بذر (خواب بیرونی) و خواب درونی ( به علت وجود برخی شرایط فیزیولوژیک). طبق نظر انجمن بین المللی آزمون بذر با استفاده از روشهای مختلف از جمله سرمادهی مرطوب، وارد آوردن ضربات مکانیکی دقیق جهت شکاف پوسته بذر، شستشوی پوسته بذور در آب جاری به مدت چندین روز، تیمار بذور با ترکیبات شیمیایی از جمله جیبرلیک، اسید سولفوریک و نیترات پتاسیم و همچنین استفاده از تیمارهای ترکیبی می توان موجب افزایش جوانهزنی بذر شد [55].
    این نوشته در مقالات و پایان نامه ها ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.