دانلود پایان نامه ارشد درمورد هزارویک شب و ریخت شناسی


Widget not in any sidebars

رمانس همچون حجم سیالی از آرزوها و خواستهای بشری در هر زمان تغییر شکل میدهد و محل بروز نیازهای روحی آن دوره میشود. آنچه اینجا به عنوان شکل مطرح میشود نه یک فرم ادبی بلکه جهانی برخواسته از آرزوهاست. ممکن است یکبار به شکل شوالیهای زخم خورده و خسته و بار دیگر در قامت پادشاهای تازه بر تخت نشسته نشان داده شود و دفعۀ بعد که به سراغاش میرویم آن را جوانی از میان رعایا ببینیم که هر آنچه جامعه به آن نیاز دارد را در اختیارش میگذارد. جدای از دورانهای گوناگون نکتۀ قابل ذکر تبلور این نوع از ادبیات در سرزمینهای مختلف است که بر این اساس نیز رمانس دوباره و دوباره تغییر شکل میدهد و آرزوها و نیازهای مردم آن سرزمین را برآورده میکند.
اما قهرمان هر کس باشد، در هر هیبتی که باشد و در هر جایی زیست کند، باید از اتفاقات مختلف و متنوع عبور کند تا بتواند جامۀ قهرمانی دوخته شده را برتن کند و بر قلۀ آرزوهای انسانی بایستد.
«عنصر اصلی طرح داستانی در رمانس، ماجراست و معنایش این است که رمانس طبعاً یکی از شکلهای تسلسلی و متوالی است و برای همین آن را در عرصۀ داستان بهتر از عرصۀ نمایش میشناسیم. در سادهترین صورت، صورت بیپایانی است که در آن شخصیت اصلی هرگز رشد نمیکند، پیر نمیشود، آن قدر از ماجرایی به ماجرای دیگری سیر میکند که دیگر خود نویسنده میبُرد.»(همان: 226)
جهان رمانس برای قهرمان، دنیای نامیرایی است. در واقع او از پس سالها همچونان بیتغییر باقی میماند و خواننده را با خود همراه میکند. ممکن است قهرمان در قسمتی از اثر به ناگاه ناپدید شود و یا حتی بمیرد اما این معنای مرگ او نیست، زیرا هستی او با آرزوهای مخاطبین گره خورده و تا زمانی که آن آرزوها و خواستها پابرجا باقی بماند وی نیز پا برجاست. از منظری دیگر میتوان به موضوع نگریست که رمانس سلسلهای بیانتها است که نقطۀ پایانی آن نه در خود اثر که بیرون از آن گذاشته میشود.
نکتۀ دیگری که باید به آن اشاره کرد، ترکیب صورت بیپایان است که فرای از آن استفاده میکند. در ادبیات غرب این صورت ممکن عجیب و شگفتآور جلوه کند، اما باید توجه داشت در ادبیات شرق و به خصوص ادبیات ایران این صورت کاملاً شناخته شده است و صاحبنظران بسیاری خواستگاه این صورت بیپایان را در ادبیات شرق و هزارویک شب میدانند.
قهرمان در رمانس بر روندی معین به پیش میرود و از نقطۀ آغاز به سمت انتهای مسیر خود حرکت میکند. فرای برای این حرکت شش مرحله در نظر میگیرد.
برای بررسی این شش مرحله ابتدا نظریات فرای را بیان میکنیم و سپس به شرح یک به یک آن میپردازیم.
«مرحلۀ نخست اسطورۀ ولادت قهرمان است و ریخت شناسی آن را به تفصیل در فولکور بررسی کردهاند . این اسطوره اغلب اوقات با جریان تند آب، که سمبول معمولی بدایت و نهایت چرخه است، مرتبط است.]…[ به لحاظ روانی، این تصویر با جنین درون رحم مرتبط است، چون دنیای نیامدگان را اغلب به صورت مایع در تصور میآورند.]…[ اغلب اوقات نیز پای جستجوی کودکی در کار است و لازم میآید این کودک را در مخفیگاهی پنهان کنند. چون قهرمان اصل و نسب اسرارآمیزی دارد، اصل و نسب واقعیاش را پوشیده نگهمیدارند و پدر دروغینی پیدا میشود و مرگ کودک را میجوید.
در مرحلۀ دوم به دوران نوجوانی و بیگناهی قهرمان میرسیم. با این مرحله پیش از هر داستان دیگری از طریق داستان آدم و حوا در بهشت عدن پیش از هبوط آشناییم. این مرحله در ادبیات نمودگار دنیای شبانی یا آرکیدیایی است و معمولاً نزهتگه مشجری است مملو از دریاچه و درۀ سایهسار و جویبار زمزمهگر و ماه و تصاویر دیگری که جنبۀ زنانه یا مادرانۀ صور خیال جنسی مرتبط است.]…[صورت نوعی عشق معصومانه که معمولاً ازدواج نیست، بلکه نوعی عشق عفیف است که مقدم بر ازدواج است.]…[مضمون سد راه جنسی در این مرحله شکلهای فراوانی به خود میگیرد.
مرحلۀ سوم همان مضمون معمولی سیر وسلوک است.
مرحلۀ چهارم با مرحلۀ چهارم کمدی مطابقت دارد. در این مرحله، به جای اینکه جامعۀ سعادتمندتر در چند لحظۀ آخر ظاهر شود، کم و بیش در سراسر سیر وقایع پیداست. مضمون اصلی این مرحله در رمانس عبارت است از ابقای انسجام دنیای معصومیت در مقابل هجوم دنیای تجربه و از همین جهت است که اغلب اوقات شکل تمثیل اخلاقی به خود میگیرد.
مرحلۀ پنجم با مرحلۀ پنجم کمدی مطابقت دارد و مانند آن بینش تاملانگیز و ارکیدیایی است که از بالا بر دنیای تجربه افکنده میشود و سیر طبیعی در آن مقام رفیعی دارد. سروکار آن هم با دنیایی است بسیار شبیه دنیای مرحلۀ دوم، با این تفاوت که فضای آن کنارهگیری تاملانگیز از سیر وقایع یا دنبالۀ سیر وقایع است. باز هم، مانند مرحلۀ دوم، این دنیا دنیای شهوت است، اما به این صورت عرصۀ تجربه نیست که رازآلود باشد بلکه به فهم میآید.]…[
مرحلۀ ششم، به سیاق کمدی، آخرین مرحلۀ رمانس است. در این مرحله در کمدی، جامعه به این صورت نمایانده میشود که به واحدهای کوچکتر آحاد منشعب میشود. در رمانس، این مرحله شاخص پایان سیر از ماجرای فعال به ماجرای تاملانگیز است. تصویر اصلی این مرحله، تصویر پیرمردی است در برج-خلوتنشینی که غرق در مطالعات علوم باطنی یا جادوگری است. در مرتبۀ عامهپسندتر و اجتماعیتر هم صورتی به خود میگیرد که میتوانیم آن را داستان ناز و نوازش بنامیم.»(همان: 239-244)
آن چه فرای مطرح میکند، طرحی کلی در باب سفر یک قهرمان است. وی ان را در شش مرحله ساختاربندی میکند. این مراحل تنها نقشهای کلی در اختیار ما میگذارند و برای فهم بهتر این مراحل باید آنها بشکافیم و ببینیم به طور دقیق در هر مرحله چه بخشها و قسمتهایی وجود دارد. در واقع باید ساختار ارائه شده توسط فرای را در ابتدا به سه بخش کلی و سپس به بخشهای کوچکتر تقسیم کنیم تا بهتر بتوانیم از آن بهره ببریم. لذا به سراغ دستهبندی جوزف کمپبل میرویم.
کمپبل در کتاب بسیار تاثیرگذار خود قهرمان هزار چهره سیر قهرمان را به سه بخش عمده تقسیم بندی میکند. این سه بخش عزیمت، آیین تشرف و بازگشت را شامل میشوند. وی این بحث را با مثالی از داستانها و افسانههای کهن آغاز میکند؛ داستان “شاه قورباغه” یا داستان “شاهزاده خانم و قورباغه”. این داستان توسط بتلهایم در زیر مجموعۀ حیوان- داماد قرار میگیرد.
«مجموعۀ قصههای حیوان-داماد سه ویژگی دارند: نخست آنکه معلوم نیست داماد چگونه و چرا به شکل حیوان درآمده است؛ در حالی که قصههای پریان اغلب اینگونه اطلاعات را به ما میدهند. دوم اینکه مسبب این وضع ساحرهای است که کیفر کارهای زشت خود را نمیبیند. سوم آنکه پدر سبب میشود قهرمان زن نزد حیوان برود؛ و زن به سبب عشق به پدر یا حرفشنوی از او این کار را میکند؛ مادر به ظاهر نقش مهمی ندارد.»(بتلهایم1386: 349)
در نگاه اول مراحل ششگانۀ فرای و سه ویژگی بالا تفاوتهای بسیاری با هم دارند. اما اگر کمی دقیقتر به موضوع نگاه کنیم، متوجه میشویم تفاوت ظاهری بروز کرده در این دو دستهبندی از زاویه نگاه این دو نظریهپرداز حاصل شده است. فرای این مسیر را با قهرمان سپری میکند و با او همراه میشود اما بتلهایم از بیرون به ماجرا مینگرد. میشود گفت یکی از بیرون به اتفاق نگاه میکند و دیگری از درون.
عزیمت
همان طور که اشاره شد کمپبل سیر قهرمان را به سه بخش تقسیم میکند. بخش اول، عزیمت، خود به پنج مرحله تقسیم میشود.
1- دعوت به آغاز سفر
2- ردّ دعوت
3- امدادهای غیبی(ملاقات با استاد)
4- عبور از نخستین آستان
5- شکم نهنگ
برای دستیابی به شناختی بهتر نسبت به هر کدام از این مراحل، آنها را یک به یک شرح میدهیم: